Oligarchen en criminelen in Londongrad

Russisch geld in het VK

Londen deed nooit moeilijk over de herkomst van geld, maar nu geeft Russisch geld ook Russische problemen, met mysterieuze doden tot gevolg. Voor de ‘corrupte elite en criminelen’ is ‘geen plek in dit land’, zegt premier May.

Chester Square, Belgravia, London. Alamy Stock Photo

Nee, de komende tijd zullen niet ineens minder privévliegtuigen uit Moskou arriveren op Biggin Hill of Northolt, de kleine luchthavens buiten Londen waar de jetset graag ongezien aankomt. Het Russisch zal niet verstommen in de boetiekjes van New Bond Street of in stadspark Hampstead Heath. Elitescholen Harrow en Eton zullen niet ineens hun Russische leerlingen verliezen.

Toch zullen sommige Russen in Londen sinds de aanslag op de Russische spion Sergej Skripal en zijn dochter alerter zijn dan anders. Niet alleen is de mysterieuze vergiftiging er een in een lange reeks ‘Russische’ zaken op Britse bodem; juist de inzet van een zeldzaam zenuwgif duidt volgens insiders op een boodschap van het Kremlin. Die luidt: niemand is veilig, niemand leeft buiten het bereik van de Russische inlichtingendiensten.

„Als de veiligheidsdiensten je dood willen, kun je daar niks aan doen”, zegt Michaïl Chodorkovski in zijn Londense kantoor. Als oligarch van het eerste uur weet hij als geen ander waartoe het Kremlin in staat is. In de jaren 90 werd Chodorkovski in één klap de rijkste man van Rusland toen hij, zonder ooit een olieveld te hebben gezien, voor een schijntje olie- en gasbedrijf Yukos opkocht en daarmee 2 procent van de wereldolieproductie in handen kreeg. Maar Chodorkovski wilde meer dan geld verdienen. Hij wilde de politiek in, Rusland hervormen. Ambities die hem op ramkoers brachten met de toen kersverse president Poetin. In 2003 werd hij opgepakt. Na twee doorgestoken rechtszaken en acht jaar gevangenis kwam hij in 2013 vrij – een wonder. „Ik dacht op een gegeven moment dat ik nooit meer buitenlucht zou voelen.”

Als de veiligheidsdiensten je dood willen, kun je daar niks aan doen

Michaïl Chodorkovski, Russische oligarch in Londen

De ervaringen in het strafkamp hebben sporen nagelaten: zijn handen trillen en hij schudt continu met zijn hoofd. Toch gaf hij zijn strijd tegen het Poetin-regime niet op. In Zwitserse ballingschap richtte hij de stichting ‘Open Russia’ op, die zich inzet voor democratisering in Rusland. In 2016 verhuisde hij naar Londen – naar verluidt om dichter bij de actie te zijn.

Actie kwam er. Rusland veroordeelde Chodorkovski in 2015 in absentia voor moord en ‘Open Russia’-directeur en oppositieleider Vladimir Kara-Murza werd tot tweemaal toe door onbekenden vergiftigd. „Sindsdien ben ik helaas expert gifstoffen geworden”, zegt hij. Extra beveiligingsmaatregelen heeft de oligarch niet getroffen. „Zinloos”.

Schimmige wereld

Oppositielid Vladimir Asjoerkov reageert eveneens gelaten. „Skripal was een ex-spion. De meeste Russen in Londen, ook de vermogende, hebben met die schimmige wereld niks te maken”. Oud-bankmedewerker Asjoerkov kreeg in 2015 politiek asiel in het VK vanwege zijn werk voor de Russische oppositieleider Aleksej Navalny. „De oligarchen zijn wél bevreesd dat hun geld en bezittingen worden aangepakt.”

Sinds decennia geniet Londen een reputatie als dé plek waar buitenlands geld vrij kan rollen. De stad dankt zijn populariteit aan haar qua tijdzones, gunstige ligging, omvangrijke vastgoedmarkt, vermaard rechtssysteem en uitstekende banden met belastingparadijzen als Cyprus en de Britse Maagdeneilanden. Maar vooral: in Londen worden weinig vragen gesteld over de herkomst van buitenlandse miljoenen.

Dat maakte de stad bij uitstek geschikt als financiële parkeerplaats voor de Russische oligarchen, die na de val van de Sovjet-Unie Russische staatsbedrijven en soms hele industrieën in handen hadden gekregen. Het geld ging via dubieuze constructies naar belastingparadijzen, de rest ging op aan luxegoederen: vastgoed, auto’s, vliegtuigen, feestjes. Zo werd de Russische economie langzaam uitgehold; het geld ging deels naar Londen.

Russische oligarchen in Londen. Klik op de punten voor meer informatie:

Op een zonnige lentedag vormt Kensington Palace Gardens een oase van rust te midden van het drukke stadsleven. De vogeltjes fluiten, de platanen tonen hun eerste groen, een jogger rent langs de autovrije laan. Achter de villa’s gloort Kensington Palace, het onderkomen van de Britse prinsen Harry en William. Een achterdochtige beveiliger met een fluitje tracht journalisten op afstand te houden. Een zwaarbewapende agent kijkt toe.

Bij nummer 16 heerst bedrijvigheid, personeel kuiert heen en weer in de lentezon. Er wordt gewerkt rond de negentiende-eeuwse stadsvilla van Roman Abramovitsj. De oliebaron kocht de villa in 2003, hetzelfde jaar waarin de toen 37-jarige 140 miljoen pond neertelde voor voetbalclub Chelsea. Een jaar later mocht Abramovitsj een nieuwe buurman verwelkomen: Leonard Blavatnik, eigenaar van Warner Music Group en met een vermogen van 20 miljard pond de rijkste Rus van Engeland. Vorig jaar werd hij door koningin Elizabeth geridderd. Beide miljardairs onderhouden goede betrekkingen met zowel Poetin als de Trump-familie.

‘Vrijhaven voor corrupte individuen’

Op Eaton Square, in het hart van ‘miljardairswijk’ Belgravia, klussen bouwvakkers aan een Victoriaans herenhuis. Een van de vier woningen die Andrej Gontsjarenko, een Gazprom-directeur, in korte tijd verwierf voor 250 miljoen pond. Vorig jaar werd het bezet door anarchisten, nu wordt het grondig opgeknapt.

Ook elders in Londen geldt: waar huizenprijzen pieken, zijn Russen te vinden. Poetin-getrouwen als Vladimir Jakoenin, ex-directeur van de Russische Spoorwegen, bouwmagnaat Jelena Batoerina – echtgenote van de Moskouse oud-burgemeester Joeri Loezjkov, aluminiumkoning Oleg Deripaska en fosfaatbaron Andrej Goerijev. Niemand minder dan Poetins vicepremier Igor Sjoevalov zou in 2014 voor 11 miljoen pond twee flats aan Whitehall Gardens hebben gekocht, naast het hoofdbureau van Scotland Yard.

„Londen is een vrijhaven voor corrupte individuen”, zegt Rachel Davies van Transparency International tijdens een busrit georganiseerd door ClampK, een organisatie die zich inzet tegen witwaspraktijken van buitenlandse kleptocraten. Maar liefst 4,4 miljard pond in Londens onroerend goed heeft volgens Davies een dubieuze herkomst. Een vijfde daarvan komt voor rekening van Russen.

Maar met het Russische geld importeerde Londen ook de problemen. Met hun komst verplaatste de machtsstrijd – tussen de oligarchen onderling en die met het Kremlin – zich naar Brits grondgebied. Lucratieve business: Londense advocaten én pr-bureaus verdienden miljoenen aan eindeloze rechtszaken. Toen er doden vielen, werd het problematisch.

Londen is een vrijhaven voor corrupte individuen

Rachel Davies, Transparency International

Sinds de vergiftiging van Skripal staan ten minste veertien aan Rusland gerelateerde sterfgevallen opnieuw in de belangstelling. Centraal die van de Russische oligarch Boris Berezovski, die in 2013 dood werd aangetroffen in zijn landhuis in Berkshire. Berezovski verdiende zijn vermogen in de Russische auto-, luchtvaart- en mediasector en maakte in de jaren 90 naam als ‘fixer’ van Jeltsins inner circle. Hij leidde Poetin naar het presidentschap, maar ontpopte zich na een ruzie tot diens vijand. Zelfmoord, zo luidde het politierapport. Moord, zo veronderstellen velen in zijn omgeving.

Acht anderen uit Berezovski’s kring kwamen onder mysterieuze omstandigheden om het leven. Onder hen de in 2006 met poloniumthee vergiftigde ex-spion Aleksandr Litvinenko, en de Georgische mediatycoon Badri Patarkatsisjvili, die in 2008 in Surrey overleed. In 2016 stierf stralingsexpert Matthew Puncher, die polonium had vastgesteld bij Litvinenko, na een reis naar Rusland. Kort na de vergiftiging van de Skripals werd Nikolaj Gloesjkov, ex-adjunct-directeur van Aeroflot en zakenpartner van Berezovski, dood aangetroffen in zijn woning. Ondanks aanwijzingen voor moord en waarschuwingen van de Amerikaanse inlichtingendiensten werden de sterfgevallen afgedaan als ongeluk of zelfmoord.

Geen wonder dat het Kremlin zijn gang denkt te kunnen gaan, menen deskundigen. Amerikaanse en Britse ex-inlichtingenofficieren stelden tegenover het Amerikaanse medium Buzzfeed dat de reden voor de Britse terughoudendheid gezocht moet worden in „angst voor wraak, incompetentie van de politie, en de wens om Russisch geld in Britse banken en vastgoed te behouden”. Na de vergiftiging van Skripal luidt dan ook de vraag: gaan de Britten nu eindelijk optreden?

„Een aanval op het Verenigd Koninkrijk”, zo noemde premier May de aanslag in Salisbury. Ook minister Johnson van Buitenlandse Zaken bezigde harde woorden richting Rusland. Maar de Britse sanctie – het uitzetten van 23 Russische diplomaten en het besluit geen Britse officials naar het WK voetbal te sturen – stak daar bleek bij af. Pas toen westerse regeringen en de NAVO afgelopen week overgingen tot een gecoördineerde uitzetting van nog tientallen Russische diplomaten, leek de reactie Rusland te raken. Moskou reageerde woedend.

„De Britse regering maakt een denkfout”, oordeelt Chodorkovski. „May behandelt dit als een dispuut tussen staten. Ze gebruikt het repertoire van diplomatieke middelen. Om het Kremlin te treffen moet zij echter de criminele bende aanpakken rond Poetin. Ze moet achter het geld aan.” Het is een veelgehoorde aanbeveling: wil je de Russische regering echt raken, pak dan de geldstromen aan.

Dat is ook de aanbeveling van Bill Browder, Amerikaans-Brits investeerder wiens advocaat, Sergej Magnitsky, in 2007 een gigantische fraudezaak op het spoor kwam. Russische overheidsdienaren hadden belastinggeld van Browders Hermitage Capital in beslag genomen en weggesluisd. Na aangifte belandden niet de daders, maar Magnitsky in de cel, waar hij na marteling in 2009 overleed. De enige Rus die getuigde over de fraudezaak stierf in 2008 tijdens het hardlopen in Surrey. Sindsdien ijvert Browder wereldwijd voor de ‘Magnitsky-wet’, waarmee tegoeden bevroren kunnen worden van schenders van internationale mensenrechten.

Voorzichtige koerswijziging

Ook Browder ziet in de vergiftiging een signaal aan Russen die zich deloyaal tonen tegenover het Kremlin. „De boodschap is: we vergeven en vergeten niet, we komen je halen.” Ook hij hekelt het gebrek aan daadkracht van de Britse overheid, al is hij ervan overtuigd dat de zaak-Skripal de laatste zet is die de Britten nodig hebben. „Maar zelfs als de intentie er is, is het maar de vraag of er ook capaciteit is”.

Inderdaad lijkt May een voorzichtige koerswijziging in te zetten. Kort na haar aantreden haalde ze in een toespraak uit naar de citizens of nowhere, kosmopolieten zonder wortels die over de hele wereld hun zaken doen. Daarmee toonde May zich strenger dan haar voorganger David Cameron en zijn minister van Financiën George Osborne, die zelf meermaals te gast was op het jacht van Poetin-loyalist Deripaska. De vraag is of zij het in Brexittijden aandurft buitenlandse investeerders – ook Chinezen, Saoediërs, Maleisiërs en Qatarezen maken grif gebruik van de relaxte situatie – met extra regelgeving op de kast te jagen. Deze week zei May in het Lagerhuis dat het VK illegaal buitenlands geld zal aanpakken. Voor de „corrupte elite en criminelen” is volgens de Britse premier „geen plek in dit land”.

Poetin kan zich een kostbare oorlog in Syrië veroorloven, omdat de kliek om hem heen de miljarden voor hem verdient

Vladimir Asjoerkov, oppositielid

„Politieke wil zal alles bepalen”, meent Asjoerkov. Volgens hem zijn de Britse witwas- en anticorruptiewetten prima in orde. In januari kwam daar de unexplained wealth order bij, een splinternieuw middel waarmee het gerechtshof bezittingen kan bevriezen wanneer de eigenaar niet kan verklaren hoe hij aan het geld kwam. Het middel kan alleen ingezet worden als een verdachte duidelijke politieke connecties heeft en van buiten de EU komt.

Browder twijfelt of het instrument veel effect zal hebben op Russische kleptocraten. „Het is voor rijke Russen met connecties heel makkelijk hun rijkdom te verklaren. Een kwestie van een paar documenten en stempels regelen.” Browder meent dat de Britten nú moeten terugslaan, bijvoorbeeld door dubieus gefinancierde panden te vorderen. „Dit is hét moment om streng te zijn”.

Asjoerkov is het daarmee eens. De afgelopen jaren overhandigde hij verschillende dossiers aan de Serious Fraud Office (SFO), de Britse fraudeopsporingsdienst.

Maar van het SFO kreeg hij de volgende boodschap: te weinig budget, te veel bewijs ligt in Rusland en fraude door echt ‘Britse’ bedrijven krijgt prioriteit. Hij kan het moeilijk verkroppen. „Poetin kan zich een kostbare oorlog in Syrië veroorloven, omdat de kliek om hem heen de miljarden voor hem verdient. Deze corruptie, dit gegraai, gaat het Verenigd Koninkrijk en de wereld wel degelijk iets aan.”