Onderwijs

Nu eerstegraads leraren verdwijnen, neemt YouTube het over

Onderwijsblog Academisch geschoolde leraren zijn moeizaam te vinden, maar de zelflerende leerling zou het met technologie moeten overnemen. Een somber vooruitzicht, vindt Jan Drentje, de dehumanisering van het onderwijs.

ANP Koen van Weel

Kent u de bestsellers van Yuval Noah Harari, Homo Sapiens en Homo Deus? Hierin beschrijft de Israëlische historicus in vogelvlucht de evolutie van de mens in zijn steeds complexer wordende habitat. Om vervolgens de toekomst te verkennen waarin technologische innovaties de human skills in toenemende mate zullen vervangen. De ‘mens 2.0’ is slimmer, sneller, maakt minder fouten en kan zonder het gestuntel van gewone mensen als u en ik.

Na het einde van de geschiedenis van Francis Fukuyama wordt hier het einde van de humaniteit verkondigd. De mens die zichzelf door middel van technologie overbodig heeft gemaakt.

Zoals in veel van dit soort vergezichten zien we een bedenkelijk soort jumping to conclusions. De menselijke cultuur en geschiedenis worden zonder met de ogen te knipperen tot een reeks van mislukkingen en gedetermineerde biologische reflexen gereduceerd. Wat geloof, hoop en liefde voor mensen betekent, verdwijnt naar de achtergrond. De vrije geest is een illusie van het verleden.

We zien het voor ons: de Olympische Spelen 2.0 voor robotschaatsers. Een wedstrijd in technologie die iedere vorm van menselijke vreugde en tragiek ontbeert. Dodelijk saai. Foutloos maar zonder ziel.

Wat heeft dit met het lerarentekort te maken? Onlangs sprak ik een pas benoemde rector van een grote, gerenommeerde school die net als ik grote moeite heeft om vacatures te vervullen. Vooral in het eerstegraads gebied is het voor bijna alle vakken schrapen naar restjes. Nu de grijze golf massaal met pensioen gaat, blijven er nauwelijks academische geschoolde leraren over. Om examenklassen te kunnen bedienen met eerstegraads bevoegde leraren worden in de onderbouw onbevoegden ingezet. Of plekken worden opgevuld met dappere tweedegraders die doorstuderen voor een pedagogische master. Niets op tegen, moet gebeuren, maar per saldo keldert het opleidingsniveau.

Op mijn school doe ik regelmatig een beroep op gepensioneerden en werf ik nu al voor natuurkunde, aangezien iemand over drie jaar met pensioen zal gaan. Ik word er somber van. Toen ik naar de middelbare school ging bestudeerde ik aandachtig de schoolgids met achterin de namen en adressen van de leraren. Drs. stond voor de meeste namen, soms ook ir. of dr. Zij gaven zowel in de onder- als bovenbouw les. Ik wist toen nog niet wat die titels betekenden, maar voor de inhoudsrijke lessen van deze geleerde leraren ben ik nog steeds dankbaar.

Mijn collega-rector sombert niet. Onderwijs 2.0 heeft gewoon de toekomst. Lessen op YouTube en online tutorials die adaptief aan het niveau zijn en gerichte feedback kunnen geven. Minder leraren nodig, minder uren les. In kennisintensieve digitale projecten gaan leerlingen aan de slag. Eventueel bijgestaan door coaches. Van de lerarennood is hier een deugd gemaakt: zelflerende leerlingen.

Is de wereld van Harari waarin technologie het van mensen overneemt, een onafwendbaar lot? Of roepen we bijvoorbeeld deze dehumanisering van het onderwijs over onszelf af omdat we al jaren nalaten echt te investeren in de leraren die het werk zouden moeten doen?

In de werkelijkheid van binnenkort zal de waarheid ergens in het midden liggen. Als je geen eerstegrader scheikunde kunt vinden, moet je wel overschakelen op de onvolprezen lessen van Sieger Kooij die zo ongeveer het hele havo/vwo programma online heeft gezet. Weg interactie, gekke improvisaties en associaties, invoegen van actualiteit, toevoegen van persoonlijke ervaringen, humor en belezenheid. Weg mensen van vlees en bloed die in leerlingen investeren. Maar, zo zegt mijn collega: dat is te negatief. Want er zijn straks wel degelijk volwassenen die met de leerlingen op excursie en werkweek gaan. Met hen taken plannen en hun vragen beantwoorden. Samen aan toneel en muziek doen. Voor de leuke kanten van het onderwijs zijn genoeg mensen te vinden. Maar, de kennisoverdracht vindt overwegend plaats in een high tech context.

Ik word er niet vrolijk van, maar ben wel bang dat mijn ideeën over onderwijs sneller achterhaald zullen zijn dan ik wil denken.

Jan Drentje is rector van een school voor volwassenenonderwijs en universitair docent geschiedenis.

    • Jan Drentje