Niall Ferguson: „Ik probeer altijd het belangrijkste probleem van het moment historisch te onderzoeken. Tien jaar geleden was dat Wall Street. Nu is dat Silicon Valley.”

Foto Polina Yamshchikov/Redux

‘Mark Zuckerberg is een ouderwetse alleenheerser’

Interview De arrogantie in Silicon Valley is precies als de hybris aan Wall Street vlak voor de crisis, zegt historicus Niall Ferguson. „Er heerst groot dédain voor de geschiedenis.”

Wie door het zonnige Silicon Valley rijdt en verwacht dat de hoofdkantoren van Google en Facebook vanuit de verte langzaam opdoemen, komt bedrogen uit. De techreuzen zijn niet gehuisvest in hoge torens, maar in uitgestrekte laagbouw – oersaai om te zien vanaf de buitenkant.

Dat heeft niet alleen te maken met de aardbevingsbestendigheid van gebouwen rondom San Francisco, een stad op de breuklijn tussen twee tektonische platen, zegt de Schotse historicus Niall Ferguson. „Ze willen ook de indruk wekken dat ze toegankelijk zijn. Platte organisaties, opgebouwd als een egalitair netwerk, democratisch, niet-hiërarchisch. Onzin natuurlijk. Mark Zuckerberg is een ouderwetse alleenheerser.”

Ferguson is een van de meest prominente intellectuelen in het Amerikaanse politieke debat. In zijn laatste boek Het plein en de toren kijkt hij vanuit historisch perspectief naar Silicon Valley en beschrijft hij de geschiedenis van sociale netwerken, online en offline, van de vrijmetselaars tot Facebook. Het boek is zeer kritisch over de grote techbedrijven. En dat raakt een snaar nu hun macht wereldwijd onderwerp is van groeiende zorg.

Ferguson is al twee maanden vrijwel onafgebroken op tournee. „Deze week was echt gestoord”, zegt hij terwijl hij snel een avocado-toast naar binnen werkt („Ik vermijd vliegtuigvoer, dus ik heb honger”). Hij draagt zijn reiskloffie: een T-shirt met een vest. Na spreekbeurten in New York, Washington en Chicago is hij nu heel even thuis.

Maar of hij daar echt tot rust kan komen? Vijf maanden geleden kregen echtgenote Ayaan Hirsi Ali en hij een tweede zoon. „Het geheim is héél veel koffie.” Ferguson is zichtbaar moe, maar vriendelijk, en heeft veel aanspraak in het Californische restaurant, waar hij duidelijk vaker komt.

Bescheidenheid is niet aan hem besteed. „Er zijn twee soorten recensenten”, zegt hij. „Degenen die het boek begrijpen en zien waarom het zo goed is, en degenen die het niet begrijpen omdat het te ingewikkeld is voor ze.”

Lees ook de bespreking van Ferguson's nieuwe boek: Netwerken door de eeuwen heen

Ferguson en Hirsi Ali verhuisden anderhalf jaar geleden van Harvard naar Stanford, om te werken aan de universiteit die geldt als kweekschool van Silicon Valley. De technologieregio doet hem sterk denken aan Wall Street tien jaar geleden. Destijds kwam hij veel bij de grote banken voor zijn boek The Ascent of Money uit 2008.

„Vooral de hybris, de extreme overmoed, is in Silicon Valley precies hetzelfde als die op Wall Street destijds”, zegt Ferguson. „Toen kraamden zogenaamde kenners echt crazy shit uit. Ben Bernanke [destijds voorzitter van het stelsel van Amerikaanse centrale banken, red.] had het over ‘het einde van volatiliteit’ – er zou grote rust komen op de financiële markten. Nou, dat bleek toch anders te liggen. Nu belooft Silicon Valley een totaal nieuwe, geweldige wereld waarin iedereen gezellig met elkaar verbonden raakt. Mijn historische antennes detecteren hybris. En ik weet wat erop volgt.”

Ferguson waarschuwt voor nog grotere onrust door nepnieuws en polarisering via sociale media. Volgens hem is het onvermijdelijk dat techbedrijven te maken krijgen met een maatschappelijke tegenreactie en protesten. De boosheid over het dataschandaal rond Cambridge Analytica – er werden gegevens van 50 miljoen Facebook-gebruikers misbruikt voor politieke campagnes – is daarvan nog maar een eerste voorbeeld, zegt hij.

Hoogmoed en de val

Ferguson vindt het gebrek aan historisch besef opvallend. „De algemene opvatting in Silicon Valley is dat de geschiedenis begon bij de beursgang van Google. Alles ervoor was het stenen tijdperk en daar kunnen we toch niks van leren.”

De typische master of the universe uit Silicon Valley staat volgens hem even onverschillig tegenover de geschiedenis als destijds de masters van Wall Street. „Ik proef hetzelfde sfeertje van dédain voor historici, het gevoel dat deze bedrijven de hele wereld opnieuw creëren en dus niks hebben aan kennis van het verleden. Dus dan kom ik langs en zeg ik: Sorry, maar geschiedenis geldt ook voor jóú.”

In The Ascent of Money beschrijft Ferguson de lange geschiedenis van financiële crises, telkens ingeleid door de dynamiek van hoogmoed en de val. Die dynamiek was goed zichtbaar op Wall Street in 2008. The Ascent of Money verscheen enkele weken voordat Lehman Brothers failliet ging en de financiële crisis losbarstte. Een gevalletje goede timing. „Mijn voorgevoel dat ze een probleem hadden, bleek correct. En dat voelde ik dus weer toen ik hier in Silicon Valley aankwam. Dezelfde arrogantie, tevredenheid, het wegwuiven van waarschuwingen. Facebook is als Lehman Brothers: ze denken dat ze immuun zijn voor de geschiedenis. Als ze meer historisch besef hadden gehad, hadden ze de problemen rond Cambridge Analytica – nepnieuws, polarisering – twee jaar geleden al kunnen oplossen. Dat hebben ze nagelaten omdat ze die niet wilden zien.

„Mijn hypothese is dat er een analogie is tussen de opkomst van de sociale media en de opkomst van de drukpers, rond de zestiende eeuw. Ook toen zagen we polarisatie op grote schaal. Het is natuurlijk bullshit om te verwachten dat de wereld er alleen maar gezelliger op wordt door een enorm wereldwijd sociaal netwerk.”

Het gestrekte been is kenmerkend voor zijn stijl, al ziet Ferguson dat zelf anders. „Ik leg gewoon uit wat er aan de hand is. Het grote probleem met sociale media is niet alleen Rusland, of Trump. Het probleem is dat de publieke ruimte fundamenteel veranderd is. Op manieren die niemand helemaal wilde begrijpen, totdat we onze ogen er niet meer voor konden blijven sluiten. De afstand tussen mensen wordt kleiner en daardoor verspreiden ideeën zich sneller, op een manier die veel moeilijker te controleren is.”

Lees ook de bespreking van The Ascent of Money uit 2008: De geldmarkt is de spiegel van de mens

Doodsbedreigingen

Ferguson trouwde in 2011 met oud-VVD-politica en publiciste Ayaan Hirsi Ali. Het gaat goed met haar, zegt hij. „Ze koestert nog opmerkelijk warme gevoelens voor Nederland.” Hirsi Ali heeft in de Verenigde Staten haar eigen stichting, AHA, die opkomt voor vrouwenrechten, en ze is als onderzoeker verbonden aan Harvard en Stanford. Het is voor beiden behoorlijk spitsuur, zegt Ferguson, met twee kleine kinderen.

Hirsi Ali spreekt zich in de VS nog altijd zeer kritisch uit over de islam, wat grote gevolgen heeft voor haar persoonlijke vrijheid. „Af en toe staat de FBI voor de deur, met de mededeling dat ze informatie hebben dat iemand ons wil vermoorden. Dan schrik je wel weer even. Het is extra zwaar omdat we zelf de beveiliging moeten betalen.” Meer wil hij niet kwijt over het onderwerp. Ferguson vraagt de exacte locatie van het interview niet te vermelden. Uit veiligheidsoverwegingen.

Hirsi Ali en Ferguson zijn beiden tegendraadse denkers. Soms lijkt het bij hem zelfs of hij tegendraads is om het tegendraads zijn. Ferguson is een van de weinige academici die het de laatste tijd nogal eens opnam voor Trump, bijvoorbeeld wat betreft zijn strengere buitenlandbeleid. „Ik gooi alleen de kont tegen de krib als de conventionele wijsheid ernaast zit. En dat gebeurt helaas vaak. Gelukkig heb ik een dikke huid en vind ik het niet erg om mensen boos te maken. Ik probeer altijd het belangrijkste probleem van het moment historisch te onderzoeken. Tien jaar geleden was dat Wall Street. Nu is dat Silicon Valley.”

Ferguson houdt de tech-tycoons voor dat zij niet meer hebben gedaan dan sociale netwerken bouwen die groter en sneller zijn dan daarvoor. „Facebook mag zelf heilig geloven dat zij sociale netwerken hebben uitgevonden, maar dat is nonsens. Ze hebben slechts uitvergroot en versneld wat in het verleden ook al gebeurde.”

Heksen verbranden

Er zijn veel gelijkenissen tussen onze tijd en het Europa van de zestiende en zeventiende eeuw, vindt Ferguson. „Niemand controleerde toen de drukpers; je bouwde er een en je kon meteen boeken drukken en verspreiden. Een verschil is wel dat er toen geen monopolies ontstonden, zoals nu bij Google en Facebook. Geen enkele historische analogie is perfect.”

De polarisering van de laatste jaren lijkt volgens Ferguson „verdacht veel” op wat er gebeurde met Europese religies rond 1500. „Maarten Luther, de grondlegger van het protestantisme, was een beetje als Zuckerberg. Hij dacht: als iedereen de bijbel kan lezen en een directe relatie met God kan opbouwen, dan wordt alles geweldig. Maar wat er gebeurde: Noord- en Zuid-Europa raakten door de reformatie totaal gepolariseerd. De Zuid-Europeanen en de Noord-Europeanen zeiden tegen elkaar: jullie zitten fout en nu gaan we jullie verbranden en jullie beelden vernietigen. De volgende decennia was het oorlog.”

Nog een parallel: in diezelfde periode gingen krankzinnige ideeën viral – noem het nepnieuws. Ferguson: „Er zijn heksen onder ons, was de gedachte, en die moeten verbrand worden. Die ideeën waren erg populair onder calvinisten, die juist het snelst waren met de drukpers. Dus een andere les van de geschiedenis is: als je nieuwe netwerken bouwt, gaat crazy shit en fake news rond. We denken eerst: wow, we zijn allemaal met elkaar verbonden, het wordt geweldig! Maar helaas is het zo dat als je heel snel nieuwe netwerken bouwt, er heel voorspelbare nare dingen gebeuren.”

Af en toe staat de FBI voor de deur, met de mededeling dat iemand Ayaan en mij wil vermoorden

Ferguson bestudeert naast de geschiedenis ook netwerkwetenschap, een tak van de wiskunde die analyses loslaat op complexe netwerken. „De netwerkwetenschap kan heel precies de dynamiek voorspellen. Zo heb je ‘homophily’: het fenomeen dat mensen eerder banden vormen met gelijkgestemden dan met mensen met wie ze het oneens zijn. In grote sociale netwerken segregeren mensen sneller, omdat ze gelijkgestemden opzoeken en tegengeluiden uitbannen. Alle Democraten aan de ene kant, alle Republikeinen aan de andere. Vervolgens wordt de wereld kleiner en verspreid giftig materiaal zich nog sneller.”

Bureaucratieën zijn aan het afbrokkelen

Hij voorspelt dat de veranderingen door internet en sociale media tot nog meer opschudding gaan leiden. „Onze tijd lijkt meer op 500 jaar geleden dan op 100 jaar geleden, of zelfs 50 jaar geleden. In de 19de en 20ste eeuw zorgden de industriële revolutie en de technologieën van die tijd voor nieuwe hiërarchische structuren: wereldrijken, totalitaire staten, naoorlogse wereldwijde instituties zoals de VN. De spoorwegen, de telegraaf, stoomschepen leenden zich voor zeer gecentraliseerde macht. Destijds kon de Britse regering écht controleren wat er in Punjab gebeurde. Ze konden edicten uitvaardigen per telegraaf en tienduizenden jonge mensen mobiliseren voor koloniale oorlogen. . En kijk nu: alle gecentraliseerde bureaucratieën van de 20ste eeuw zijn aan het afbrokkelen. Die moeten plaatsmaken voor iets nieuws, al is nu nog onduidelijk wat dat precies is.”

Volgens Ferguson gaan technologiebedrijven na alle woede over Facebook en Cambridge Analytica een nieuwe fase in. Ze moeten rekenen op meer regulering. „Dat gebeurde ook in het begin van de 20ste eeuw. Standard Oil, toen het grootste oliebedrijf van de wereld, was aanvankelijk zeer populair omdat het mensen energie en verlichting bracht. Maar toen het bedrijf meer macht kreeg en de ongelijkheid toenam, volgde een enorme backlash. Standard Oil werd gedwongen opgesplitst. Aan de linkerkant van het politieke spectrum zie je nu die optie weer voorbijkomen.”

Er is ook een andere mogelijkheid, zegt Ferguson. „Kijk wat er gebeurde met de Amerikaanse spoorwegen. Die werden in 1917 genationaliseerd, als een nutsbedrijf, als staatseigendom. Steve Bannon, de voormalig strateeg van Trump, heeft er eerder voor gepleit om techbedrijven te reguleren als nutsbedrijven. Dus links wil opknippen en de populisten willen techbedrijven nationaliseren.”

Een belangrijk deel van het probleem is volgens Ferguson dat techbedrijven door een Amerikaanse wet uit 1996 juridisch vrijgesteld zijn van verantwoordelijkheid voor wat mensen op hun netwerken verspreiden. Anders dan bijvoorbeeld kranten of tv-zenders zijn ze niet aansprakelijk voor de informatie die ze verspreiden. „Dat zou je kunnen opheffen, zodat bedrijven meer verantwoordelijkheid voelen en beter anticiperen op wat er kan misgaan op hun platform. In sommige Europese landen gebeurt dit al stukje bij beetje.”

Hij weet niet wat de beste oplossing is, zegt hij. Maar één ding weet hij wel: het is belangrijk te leren van de geschiedenis. „Want geschiedenis houdt er niet zo van als je haar negeert. Doe je dat toch, dan haalt ze je vanzelf in.”

Niall Ferguson, Het plein en de toren. Hollands Diep, 640 blz., € 29,99