Het geweld in Rio sijpelt nu ook mijn wijk binnen

Nu de drugsoorlog in Rio de Janeiro oplaait, raakt het geweld ook aan het alledaagse leven in de rijkere delen van de stad, merkt correspondent Nina Jurna.

Militaire politie in de favela Rocinha in Rio de Janeiro. Foto Mauro Pimentel/AFP

Achter elkaar stromen de berichten binnen in de groepsapp van de zumbaklas. „De tunnel is afgesloten, er is een achtervolging van traficantes die vanuit Leblon richting onze wijk komen, voorzichtig meiden!”, schrijft Valeria wanhopig. Achter het uitroepteken volgen emoiji van twee biddende handen en een verdrietig gezicht met een traan.

Ik kijk vanaf mijn balkon naar beneden en zie rennende mensen en gewapende agenten rondom de tunnel. Een groep arrestanten wordt hardhandig een bus in geduwd. „Misschien moet je maar even wachten”, zeg ik tegen een vriendin die net wil vertrekken.

Vorig jaar beschreef ik al hoe gewapende militairen in legervoertuigen een week lang onze wijk hadden bezet vanwege de drugsoorlog in de favela Rocinha, gelegen op de berg voor ons. Sinds een maand is het leger permanent in Rio de Janeiro met als doel de stad veiliger te maken. Duizenden militairen blijven hier tot het einde van dit jaar gestationeerd.

Lees hier een artikel over de inzet van het leger

Niet dat er iets is verbeterd, integendeel. „De enige manier om de drugsoorlog te stoppen is het legaliseren van drugs”, zei kartelbaas ‘Nem’ onlangs tegen een Braziliaanse journalist die hem in de gevangenis interviewde. In dezelfde week pleitte opvallend genoeg ook een hoge militair voor een fundamenteel debat over legalisering. Want „de situatie zoals die nu is lost niets op”, aldus generaal Eduardo Villas Boas. Circa 80 procent van al het geweld in Rio is druggerelateerd.

Rijkere delen

Nog steeds vallen de meeste slachtoffers in de sloppenwijken. Maar nu verschillende bendes om controle over de stad vechten, sijpelen het geweld en criminaliteit nu ook door naar de rijkere delen van Rio. Ook roofovervallen en inbraken nemen in de hele stad toe. Geweld raakt steeds meer het leven van alledag.

„We willen je verjaardag wel vieren, maar laten we dan vroeg in de avond afspreken, want meestal begint het schieten in onze buurt tegen de nacht”, zeiden vrienden die in de buurt van het Olympisch Park wonen, toen we afspraken om te gaan borrelen ergens in stad.

“We zitten gewoon midden in een burgeroorlog!”

Tijdens een bezoek aan een bevriend stel in de oude Portugese wijk São Cristóvão – niet ver van de plek waar de legendarische voetballer Ronaldo zijn carrière begon – liet vriendin Luciane het rijtje kogels zien dat ze in een week tijd uit haar zwembad had gevist. „We zitten gewoon midden in een burgeroorlog!’’, riep ze boos.

Bam bam, bam, bam. Knallen klinken achter elkaar. Vuurwerk. Jean Ribeiro, goede vriend en favelabewoner, legde me de betekenis van het ritme van die knallen laatst nog eens uit, toen we onderaan de sloppenwijk in een fruitbarretje hadden afgesproken. „Die snelle harde knallen, dus tetterend achter elkaar, zijn een waarschuwing: de politie komt de wijk binnen”, zei hij bij een sapje. „Hoor je een keiharde knal en na lange tussenpozen nog een harde knal, alsof er een bom ontploft, dan is het een oorlogsverklaring van de drugsgroepering. We plannen een invasie, bedoelen ze dan”, legde hij uit.

Later thuis hoorde ik vriendjes van mijn tienerzoon met elkaar het conflict bespreken. „De drugsgroep van São Paulo wil het hier overnemen, omdat hier zoveel drugs zijn. Daarom wordt er veel geschoten.” Waar je je op je twaalfde al mee bezig moet houden in deze stad.

Verdwaalde kogels

Het geweld wordt door de inwoners van Rio bijna gevolgd zoals het weer of het verkeer. De app ‘Onde tem tiroteio’ (Waar zijn er schietpartijen?) en het gelijknamige Twitter-account (bijna 60.000 volgers) registreren de schietpartijen van uur tot uur, inclusief locatie en omstandigheden. Terwijl ik dit schrijf, zie ik dat er in drie uur tijd zes schietpartijen zijn geweest. Waarvan één aan de rand van de chique strandwijk Copacabana.

Vriend Jean kent uit zijn hoofd al acht gezinnen in Rocinha waarvan een kind of familielid dodelijk getroffen is door rondvliegende kogels. Laatst een meisje van zes op weg naar school. De oorlog heeft sinds oktober alleen al in Rocinha zestig levens gekost.

Wie het politiegeweld (meer dan duizend doden per jaar door politiekogels) aan de kaak stelt, zoals de lokale politica Marielle Franco scherp deed, kan zelf slachtoffer worden. Franco – zwart, vrouw en lesbisch, en zelf afkomstig uit een sloppenwijk – bracht misstanden onder de aandacht. Zoals die van een ‘bataljon des doods’, verantwoordelijk voor vele moorden op overwegend zwarte Brazilianen. Half maart werd Franco vanuit een rijdende auto, zelf midden in het centrum van de stad geliquideerd.

Lees hier de necrologie van Marielle Franco

In de groepsapp van zumba schreeuwt Ana het uit. „Mijn moeder komt NU via de Avenida Niemeyer aanrijden maar is het daar veilig?” Tot voor kort was deze smalle idyllische weg langs de zee nog rustig. „Meiden, binnenkort vliegen de kogels ons om de oren als we op het strand liggen”, schrijft ze met een smiley. Het is beter de humor te bewaren: in Rio kun je nu alles verwachten.

    • Nina Jurna