Dit is de VN: bij Koude Oorlog toch samen ijs eten

Nederland in de V-raad Nederland is dit jaar lid van de VN-Veiligheidsraad, afgelopen maand zelfs voorzitter. Michel Kerres keek deze week mee over de schouders van de Nederlandse diplomaten in New York. Dagboeknotities uit de Veiligheidsraad.

Van Oosterom stelt minister Blok voor aan ambassadeurs. Foto Cynthia van Elk

Donderdag 22 maart

Er hangt stress in de lucht. Karel van Oosterom zit in hemdsmouwen achter zijn bureautje in de catacomben van de VN-Veiligheidsraad in New York. Buiten ligt sneeuw. De verwarming staat hoog. Voor hem ligt een toespraak die hij over een uurtje in de raad moet voordragen. De humanitaire crisis rond het Tsjaadmeer. Had hij niet op gerekend.

De toespraak is geschreven voor Sigrid Kaag, maar de minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking is vertraagd door de sneeuw. Terwijl twee diplomaten de politieke toespraak van Kaag snel omkatten naar een ingetogener verhaal voor een ambassadeur, maakt Van Oosterom zich de tekst alvast eigen. Hij vergeet steeds punt drie van een opsomming. En even denkt hij dat hij de minister nog van het vliegveld moet halen, maar dat hoeft niet. Hij lacht. Brengt zijn handen naar zijn neus. Even concentreren.

Aan de zuidkant van de beroemde vergaderzaal, weggedrukt onder de tolkencabines, heeft de voorzitter van de Veiligheidsraad zijn eigen, piepkleine domein. Een kantoor, een hoekje voor het secretariaat en een donker kamertje met twee stoelen en een kapstok. Een kleine deur geeft toegang tot de grote zaal.

De raad heeft elke maand een andere voorzitter, het president’s office elke maand een nieuwe bewoner. Van Oosterom bracht een vlag mee, een staatsieportret van koning en koningin én twee schilderijen van de hand van echtgenote Anna. In het kamertje zonder daglicht doen drie tulpen hun uiterste best.

Ambassadeur Van Oosterom (60), de permanente vertegenwoordiger (pv) van Nederland bij de VN, zoals het officieel heet, heeft de maand van zijn leven. Vijf jaar geleden werd hij naar New York gestuurd om te lobbyen voor een tijdelijke zetel in de Veiligheidsraad. Als hij hem zou binnenhalen, mocht hij blijven en zelf in de raad zitting nemen.

In de VN behoort de voorzitter van de raad tot de top van de piramide. Syrië, Jemen, Somalië, Mali, Libië, Congo, Iran, Myanmar en niet te vergeten Noord-Korea en de spionnenaffaire in Salisbury: het mondiale debat over de brandhaarden van 2018 loopt via zijn bureau.

Hij gaat ook over het alledaagse. Toen de sneeuw zich aandiende en New York in de stress schoot, liet Van Oosterom rustig doorvergaderen. De scholen waren dicht, maar Van Oosterom ging met secretaris-generaal António Guterres een boom planten in de VN-tuin. In de wandelgangen werden de Hollanders voor gek versleten.

Op een doorsnee donderdag lijken de VN op een festivalterrein met in elke tent een andere voorstelling. De problemen rond het Tsjaadmeer – droogte, terreur – in de V-raad. De positie van vrouwen en meisjes in het zogeheten Derde Comité van de Algemene Vergadering. In de grote zaal van de Algemene Vergadering zélf luistert watergezant Henk Ovink naar de lancering van een tienjarig actieprogramma over water en duurzaamheid. Het is Wereld Water Dag.

Na een paar ‘man hugs’ met andere ambassadeurs schuift Van Oosterom aan bij Ovink. Om gezien te worden. Hij luistert niet echt naar de president van Tadzjikistan die het Water Actie Decennium ten doop houdt. Hij werkt zijn berichtjes bij. Hij staat bekend als de twitterende ambassadeur (@KvanOosterom) en liet een app voor pv’s ontwikkelen, de PermrApp. Op de VN zijn naast vergaderingen ook onophoudelijk ‘events’. De permanent representatives krijgen nog snel een berichtje over een Nederlands ‘water-event’.

De bode van de Veiligheidsraad heeft intussen de tafels van de ambassadeurs ‘gedekt’. Water, glazen, een potlood, blanco briefjes en in het midden, streng gecentreerd, de agenda van de vergadering. Blauwe inkt op wit papier. Links, kaarsrecht, de lijst met sprekers.

Van Oosterom, die élke dag een oranje das draagt, zit in het hoefijzer op 12.00 uur. Van hieruit zie je alles. Links en rechts de collega-excellenties, aan het uiteinde van het hoefijzer de gasten. Recht vooruit de publieke tribune. Onderaan de diplomaten, boven het publiek. Het is een aangename zaal. Warm licht, warme kleuren, dik tapijt. Tussen het Handvest van de VN en een groen boekje met procedureregels ligt een klassieke houten voorzittershamer.

„Tok.” Van Oosterom opent de vergadering. Hij begint graag op tijd. Hij wijst de ambassadeurs erop dat ze bondig moeten zijn en maar vijf minuten mogen spreken – hij eindigt ook graag op tijd. Aan het einde van de vergadering leest hij het Nederlandse standpunt voor. Zonder hapering.

Donderdagavond

Kunstenaar Daan Roosegaarde heeft zijn installatie Waterlicht naar de VN gebracht, een waarschuwing tegen de stijging van de zeespiegel. In het donker lopen tientallen gasten van Nederland door de besneeuwde tuin aan de East River onder een golvende blauwe gloed. De VN staan ‘onder water’. Een enkele keer is een politiek statement een fraai gezicht, al zitten her en der forse gaten in het blauw.

Ambassadeurslunch bij de Van Oosteroms
Tafelschikking voor de lunch bij Van Oosterom thuis
VN-ambassadeur Karel van Oosterom in zijn werkkamer
Ambassadeurslunch bij de Van Oosteroms
Foto’s Cynthia van Elk

Vrijdagochtend 23 maart

Ze heeft een felrood jasje aan en in combinatie met het blonde haar knalt ze zo’n beetje uit het decor van blauwe en grijze pakken. De entree van minister Kaag is de VN-fotografen niet ontgaan. Vandaag zit de minister voor. De ambassadeur zit op de tweede rij.

Ongeveer tweederde van het programma van de Veiligheidsraad ligt van tevoren vast. De ruimte die overblijft probeert Nederland in te vullen met onderwerpen die Nederland belangrijk vindt, signature events. Op 8 maart stond de positie van vrouwen centraal. Donderdag ging het om klimaatverandering als oorzaak van conflicten, vandaag om hongersnood als wapen.

Het zijn voor de hand liggende onderwerpen voor een club die belast is met vrede en veiligheid. Maar de Veiligheidsraad kent rekkelijken en preciezen. Het Westen wil de Veiligheidsraad veel armslag geven, vetomachten Rusland en China zien liever een beperkte taakomschrijving. Mensenrechten, zelfontplooiing, de diepere oorzaken van conflicten zoals klimaatverandering: voordat je het weet zit je als autocraat in de beklaagdenbank.

Een Russische diplomaat zegt in zo’n geval niet: dat willen we niet. Hij zegt: de Russische Federatie veroordeelt het lijden van mensen die rond het Tsjaadmeer wonen, maar we moeten ervoor waken dat we de agenda van de Veiligheidsraad overbelasten. Lees: even opzouten met je „diepere oorzaken van conflicten”.

Vrijdagmiddag

De permanente vertegenwoordiging bij de VN, is gevestigd op de negentiende verdieping van een ‘wolkenkrabber’ aan Third Avenue. Een strakke witte kantoortuin, bij de entree is een zitje met een bank van Hella Jongerius en een hippe poef. Zwart en grijs.

Het is stil. De airco zoemt. Posten op de bank van Jongerius is leerzaam. Team NL in New York is jong, serieus, goed gekleed, blijkt. Het mannenpak is getailleerd. Bijna zestig procent vrouwen. Lang haar is de trend.

Team NL in New York is jong, serieus, goed gekleed

De werkdag van Van Oosterom verloopt volgens een minutieus script, elke zin die hij in de openbare zittingen van de raad zegt is uitgeschreven („Elke zin een nieuwe regel”, vraagt hij op een werkoverleg). Elk agendapunt is voorbereid, afgestemd met Den Haag én met de veertien andere landen in de raad. Improviseren gebeurt liefst vóór de vergadering. De permanente vertegenwoordiging is de machinerie die dat allemaal mogelijk maakt. Zonder zwerm diplomaten is zo’n ambassadeur nergens. Voor het jaar in de Veiligheidsraad stuurde Den Haag vijftien diplomaten versterking, onder wie een tweede ambassadeur, Lise Gregoire-van Haaren.

Lees ook: de ambities van Nederland in de VN-Veiligheidsraad zijn niet groot: Met een waslijst maak je geen indruk

De nieuwe week wordt voorbereid. De Veiligheidsraad praat niet alleen, maar maakt ook ‘producten’. Belangrijk in het assortiment is natuurlijk de resolutie, waarin stevige besluiten worden gegoten. Een mening kan worden vervat in een verklaring van de voorzitter, presidential statement. En dan zijn er nog press statements en de heel informele press elements.

Maandag wordt vergaderd over Israël/Palestina, een conflict dat net zo oud is als de VN zelf. De ambassadeurs zullen luisteren naar het periodieke verslag van de VN-gezant in Jeruzalem en zich dan terugtrekken voor beraad. Nu wordt al nagedacht over de verklaring die Van Oosterom na afloop zou kunnen afleggen. Scenario’s komen op tafel. Het slapste verhaal is zeggen dat er vergaderd is. Sterker is het om te melden dat de tweestatenoplossing besproken is. De VN gaan er immers formeel nog steeds van uit dat duurzame vrede alleen haalbaar is met een Israëlische en een Palestijnse staat. Maar de vraag is of dat er ooit nog van gaat komen.

Elders wordt gewerkt aan Myanmar. De Veiligheidsraad wil er graag op bezoek, maar Myanmar houdt de boot af. Wie wil vijftien ambassadeurs over de vloer als net met grof geweld een moslimminderheid het land wordt uitgezet? Hoe kan het land onder druk worden gezet? Wat is de rol van China? Wat doet het Verenigd Koninkrijk?

Zondag 25 maart

De pv ontspant. Meldt hij op Twitter. Wandelen in de Lower East Side, kunst kijken en kiekjes rondsturen van teksten op uithangborden van cafés. „Go home winter, you’re drunk.”

Minister Kaag zit de veiligheidsraad voor
Premier Rutte zit de Veiligheidsraad voor
Ambassadeur Van Oosterom zit de vergadering voor
Minister Kaag, premier Rutte en ambassadeur Van Oosterom in de vergaderzaal van de Veiligheidsraad.
Foto’s Cynthia van Elk

Maandag 26 maart

Het Westen heeft fel uitgehaald naar Rusland. Meer dan twintig landen hebben zich solidair getoond met het Verenigd Koninkrijk in de affaire rond Sergej en Joelia Skripal en zetten ruim honderd Russische diplomaten uit. Twaalf Russen bij de VN zijn ’s ochtends vroeg door de VS beschuldigd van spionage en hebben een week gekregen om hun koffers te pakken.

In het epicentrum van de diplomatie blijft het merkwaardig stil. Voor aanvang van de vergadering van de Veiligheidsraad maakt de nieuwe ambassadeur van het Verenigd Koninkrijk in een kleurrijke jurk een diva-entree. Ook echtgenote Anna van Oosterom loopt even binnen. Ze zijn buren, zegt ze. De Britse en de Nederlandse ambassadeur wonen in hetzelfde gebouw aan de East River, drie minuten lopen van de VN.

De Russen zijn met vijf man aanwezig en iedereen verwacht dat de hoogste Russische diplomaat het woord zal nemen. Dat doet hij niet. Wel loopt hij een paar keer weg om te bellen.

Aansluitend schuifelen de ambassadeurs naar een kleine vergaderkamer buiten het zicht van de camera’s: de consultations room, heilige grond bij de VN. Hier zijn de ambassadeurs onder elkaar.

Alles wordt grondig voorbereid. Improviseren graag vóór de vergadering

De Russen hebben de kamer een paar jaar geleden opgeknapt: grote bruine leren fauteuils, grijze folkloristische lambrisering tot aan het plafond. Ze hebben ook de huisregels opgesteld. Niet eten, niet fotograferen, de gordijnen blijven liefst dicht en mannen houden hun jasje aan. Consulteren moet niet te lang duren, vindt Moskou.

De westerse aanslag op de Russische diplomatie komt ook nu niet ter sprake. De Rus verwelkomt zijn nieuwe Britse collega en zegt op een goede en inhoudelijke samenwerking te hopen. Diplomaten lezen in zo’n beleefdheidsfrase twee dingen. Deze man behoort niet tot de twaalf ongelukkigen. En de verwijzing naar ‘inhoud’ is een kat naar de Amerikanen die zich druk maken over zaken die er niet toe doen. Zoals pesterijtjes over spionage.

Na afloop is er géén verklaring over Israël/Palestina. Zelfs geen slappe. Geen verklaring, geen consensus. ‘Tweestatenoplossing’ is, in elk geval vandaag, een woord dat niet genoemd mag worden.

Maandagmiddag

Een keer per maand lunchen de ambassadeurs met de secretaris-generaal. Vandaag is dat bij de Van Oosteroms. Voor de deur van de residentie staan VN-journalisten. Reuters, AFP, Fox News. En een vriendelijke man van de Secret Service.

De Russische ambassadeur Vassily Nebenzia noemt de uitzetting een „ongelukkige en onvriendelijke” daad en loopt naar binnen. De Amerikaanse ambassadeur Nikki Haley neemt even later de tijd om de Russen aan te pakken. „Je ziet in toenemende mate slechte inschattingen van de Russen. We zien spionagetactieken hier bij de VN, dat kunnen we niet toestaan. Rusland wordt nu ter verantwoording geroepen.”

Vervolgens neemt ook zij de lift naar boven voor de lunch. De keuken is fusion-light. Biet en haring als voorgerecht, gestoomde zeebaars met hot sauce van papaja als hoofdgerecht. Nebenzia en Haley hebben elkaar die ochtend al gesproken. Aan tafel maakt Nebenzia ook ten overstaan van de andere ambassadeurs in niet mis te verstane termen duidelijk wat hij van de uitzetting vindt.

De wereld is in rep en roer. Allerwegen wordt de Nieuwe Koude Oorlog uitgeroepen. Maar in New York schuiven Oost en West aan bij een lunch met stroopwafelijs. Dat klinkt deze maandag surrealistisch. Maar dit is ook precies waarvoor de VN bedoeld zijn. Als escalatie een dialoog in de weg zit, dan moet er ergens een plekje zijn om samen ijs te eten.

Dinsdag 27 maart

Van Oosterom oogt vermoeid, zweet op zijn voorhoofd. Om één uur in de ochtend is de nieuwe minister van Buitenlandse Zaken, Stef Blok, geland. Het is gewoonte dat de ambassadeur de minister ophaalt. Een uurtje qualitytime samen, dat is belangrijk, legt Van Oosterom uit. Ook al is het midden in de nacht.

Blok loopt met onderkoelde nuchterheid door de wereldpolitiek. Voor aanvang van een bijeenkomst over het humanitaire leed in Syrië krijgt hij onverhoeds een vraag van een geagiteerde Palestijn over het leed in Gaza. Blok antwoordt dat Gaza niet wordt vergeten, maar dat het nu over Syrië gaat.

En dan is er de foto. Blok wil graag een foto van de zevenjarige Syrische vluchteling Noor tonen in de Veiligheidsraad. Ze is net zo oud als de oorlog. Een enkele diplomaat bij de VN vindt dat ongepast, goedkoop effectbejag met het oog op het publiek thuis. Als blijkt dat Blok met Noor én het Syrische leed de media haalt, wordt de kritiek ruiterlijk ingetrokken.

Nikki Haley weet ook heel goed dat er camera’s zijn in de V-raad. Met de tongval van het Amerikaanse Zuiden gaat ze tekeer tegen de rol van Rusland en Iran in Syrië. De raad eiste een maand geleden een staakt-het-vuren, maar niemand luistert. „Een raad met verantwoordelijkheidsbesef zou woedend zijn dat 1.700 burgers zijn omgekomen in gevechten waarvan wij gezegd hebben dat ze moeten stoppen.”

Dinsdagmiddag

In de consultations room vergaderen de pv’s over de vredesmissie op de Hoogvlakte van Golan. En over Myanmar. Er is inmiddels een akkoord over een bezoek van de raad, in april. Maar het ligt nog zo gevoelig dat het na afloop niet officieel genoemd mag worden.

Woensdag 28 maart

De zaal van de Veiligheidsraad is voor premier Mark Rutte ’s ochtends een uurtje eerder geopend. Eerst gaat hij live op Facebook, aansluitend ontvangt hij Nederlandse journalisten. Rutte mag straks een debat leiden over verbetering van VN-vredesmissies.

De missies kunnen het verschil maken tussen oorlog en vrede, áls ze goed functioneren. Dat doen ze niet. Slecht opgeleide soldaten met gebrekkig materieel worden op onmogelijke missies gestuurd. Aan VN-kant vallen steeds meer doden en blauwhelmen komen in het nieuws met verkrachtingen. Dat kan zo niet langer.

Nederland wil met de bijeenkomst aandacht vragen voor de problemen van de missies. Dat is alvast gelukt. Sommige landen stuurden speciaal een minister naar New York, er zijn 71 sprekers. Na het debat wil Nederland proberen de VN in de richting van oplossingen te manoeuvreren. Rutte hoopt dat de Veiligheidsraad in december een resolutie over vredesmissies aanneemt. VN-diplomatie is een vak voor mensen met geduld.

Rutte gebruikt het decor om een lans te breken voor het multilaterale systeem. Over de invloed die Nederland dit jaar kan uitoefenen is hij lichtvoetig nuchter. Nederland kan mét anderen iets betekenen, zegt hij, maar met een Nederlands jaar in de Veiligheidsraad, zal de wereld niet meteen één groot Zwitserland worden waar de mensen elkaar in de armen vallen.

Woensdagavond

In de Nederlandse Club, tegenover Rockefeller Center, luidt Van Oosterom het voorzitterschap uit met een receptie. Onder de kroonluchters halen de Nederlandse diplomaten bij Nederlands bier opgelucht adem. Het zit erop. Van Oosterom beklimt het podium om iedereen te bedanken, van de ambassadeurs tot de tolken.

De bode van de Veiligheidsraad is er ook. Ter gelegenheid van het bezoek van de Nederlandse premier draagt hij al de hele dag een oranje das. Een cadeautje van Van Oosterom. „Ik wist wat er van me verwacht werd”, zegt hij droogjes tegen een diplomaat. De Russische ambassadeur Vassily Nebenzia is ook gekomen.

Bekijk ook deze video: Oké! Nederland zit in de VN-Veiligheidsraad. En nu?