Waarom heeft liefde zoveel meer status dan vriendschap?

Vriendenliefde Vriendschap en liefde liggen dichter bij elkaar in de buurt dan we denken. Het is tijd voor een vriendschapverbintenis, betoogt Alma Mathijsen.

Foto’s fotodienst NRC

Na afloop van een lezing waarin ik praatte over mijn laatste roman, vertelde een vrouw dat ze zoveel verdriet had over een vriendschap die tot een einde was gekomen. Ze wilde rouwen, onder de dekens kruipen, chocolade eten en tegen iemand aan huilen over de verloren liefde. Maar het lukte haar niet om daar bij iemand begrip voor te vinden.

Bij gebroken huwelijken en zelfs kalverliefde mogen we onszelf maanden, soms jarenlang in verdriet wentelen. Maar als het gaat om verloren vriendschap worden we geacht daar vrede mee te hebben. Zelfs de terminologie ontbreekt; er bestaan geen woorden voor vriendschapsverdriet, geen woorden voor het begin waarin je haast verliefd lijkt op de ander en geen woorden voor het einde.

Ik waardeer mijn vrienden evenzeer als mijn romantische liefdes, misschien zelfs wel meer. Waarom is er dan zo’n verschil in status tussen vriendschap en liefde? De overheid beloont liefdesstellen met belastingvoordelen, zorgpremies en kortingen op erfenissen, maar doet dat niet voor vrienden. Moet vriendschap ook een eigen instituut krijgen? Of zijn vriendschappen zo speciaal juist door het ontbreken daarvan?

Ik hou net zo veel van mijn vrienden als van mijn vriend en zij worden niet op dezelfde manier erkend

Ik moest na het verhaal van de vrouw meteen denken aan een avond drie jaar geleden in De Rode Hoed in Amsterdam. Daar vertelde de nu 86-jarige Lenie de Zwaan die zich al haar hele leven inzet voor singles, dat vriendschap in een leven net zoveel kan betekenen als een liefdesrelatie. Volgens haar moet vriendschap een wettelijke status krijgen, net als het huwelijk. Ik herinner me dat ik het toen roerend met haar eens was en vol nieuwe energie de zaal verliet. Voor het eerst vroeg ik me af in welke mate ik mijn vrienden en mijn romantische liefdes waardeer. Mijn vrienden zijn een constante in mijn leven, ze kennen me door en door. Beter dan al mijn geliefdes bij elkaar. Na die avond hunkerde ik naar meer verhalen over vriendschap. De uitspraken van Lenie de Zwaan hebben geleid tot Vergeet de meisjes, de roman waarin ik schrijf over een intense vriendschap tussen twee vrouwen.

Nooit eens ‘groeten aan je intieme vriend’

Wat De Zwaan betoogde sprak me aan omdat ik me altijd ongemakkelijk heb gevoeld bij de fixatie op liefdesrelaties. ‘De groeten aan je vriend’, zeggen kennissen bijvoorbeeld bij het afscheid en ze bedoelen: aan mijn geliefde. Nooit doet iemand de groeten aan mijn twee of drie intieme vrienden. Het stoort me dat zij nooit de groetjes krijgen en mijn geliefde omkomt in de vriendelijk bedoelde bevestiging van zijn bestaan. Het doet me pijn omdat ik net zo veel van mijn vrienden hou als van mijn vriend en zij niet op dezelfde manier worden erkend.

Toen hij en ik een paar maanden samen waren, nam mijn moeder me bij de hand en zei: „Weet je wel wat een opluchting dit voor me is?” Ik schrok van haar uitspraak. Ook zonder geliefde was ik blij met mijn leven. Nooit had ze zoiets gezegd over een nieuwe vriendschap. Bovendien legde mijn moeder direct een druk op mijn nieuwe relatie.

Dat doen we allemaal te veel, denk ik. We staren ons blind op onze romantische partners. En dat terwijl eenderde van alle huwelijken strandt. Iedereen die ik ken heeft een ex die ze liever nooit meer zouden zien en ik neem aan dat alle mensen wel eens op de koude tegels van de badkamervloer hebben gehuild om een verloren geliefde. Wie kwam er dan met een lepel en bak kaneelijs om troost te bieden? Juist, de vriend.

Er is veel onderzoek naar de oorzaken van echtscheiding. Maar waarom blijven mensen tientallen jaren bij elkaar? Dat is pas een mysterie.

Kan het dat romantische liefdes minder vaak slagen juist door het statusverschil met vriendschap? Zou het vanwege de minder grote slagingskans van romantische liefde dan ook zo zijn dat we daarin valse zekerheid willen creëren? Een notaris zei eens tegen me dat mensen bereid zijn hun grootste angsten af te kopen met een torenhoge verzekering. Zou dat voor mensen de reden zijn om te trouwen? Zijn ze bang dat hun geliefde ze verlaat als ze niet zwart op wit een verklaring van trouw in een trouwboekje hebben staan? Misschien speelt onzekerheid een prominente rol in de romantische liefde en willen mensen die daarom zo graag vastleggen. Om hun angst voor een breuk af te kopen, om zekerheid in te bouwen over samenzijn. Trouwen doe je eigenlijk voor het leven – al blijkt dat in de praktijk vaak niet te kloppen. Vriendschappen leg je niet vast bij de burgerlijke stand, je geeft geen feest om dat te vieren. Hoe komt het dat vriendschap daar kennelijk geen behoefte aan heeft?

Ikzelf ben altijd trouw gebleven aan mijn vriendschappen, terwijl ik van geliefde nogal eens wisselde. Op jonge leeftijd sloot ik al intense vriendschappen. Mijn allereerste vriend was Chris, een buurjongen die blind was. Het spel dat we speelden was duidelijk, ik reikte hem speelgoed aan en dan raadde hij wat het was. Mijn tweede vriendin heette Suzanne, ik raakte haast geobsedeerd door haar. Ik vond haar zo perfect, lief en leuk dat ik al mijn knuffels en poppen Suzanne noemde. Ik zie haar nog steeds, al is de obsessie geslonken.

Sommige mensen zeggen dat je echt goede vrienden helemaal niet vaak hoeft te spreken. Zelfs als je elkaar maanden niet hebt gezien, is het direct goed zodra je weer afspreekt, menen ze. Zo ben ik niet. Ik voel me gekwetst als een vriend plotseling minder vaak van zich laat horen. Mijn vriendschappen zijn vaak intens. Ik had een vriendin met wie ik alles samen deed. We werkten samen, sliepen vaak samen en deelden al onze andere vrienden. We zagen elkaar bijna dagelijks en bespraken al onze zielenroerselen. Intense vriendschappen houden niet altijd stand, die kunnen ooit klappen. Zo ging het bij ons. Nu hebben we een andere vorm van vriendschap gevonden, want het idee om haar kwijt te raken zou ik nooit aankunnen.

Vriendschap is als wildgroei

Tijdens mijn zoektocht naar het antwoord op de vraag waarom vriendschap minder status heeft dan romantische liefde, stuitte ik op wetenschappelijk onderzoek van Beate Volker, hoogleraar sociologie aan de Universiteit van Amsterdam. Zij onderzoekt sociale relaties en netwerken, toegespitst op vriendschappen. Volker vindt dat we vriendschap vooral als wildgroei moeten zien. En dat bedoelt ze in de positieve zin des woords. Het woekert overal doorheen, waardoor vriendschap moeilijk te vatten is. „Ik krijg vaak de vraag of ik vind dat er een instituut moet komen voor vriendschappen, maar juist het ontbreken daarvan maakt vriendschap zo bijzonder”, zegt ze in een interview. „Vriendschap staat los van instituties, dus moet men zelf uitzoeken wat de relatie wordt.”

Lenie de Zwaan en Beate Volker staan hierin lijnrecht tegenover elkaar. De Zwaan wil dat vrienden zich kunnen laten registeren. Volker gelooft dat vriendschappen juist floreren door het ontbreken daarvan. Nu begin ik zelf te twijfelen. Ineens vraag ik me af of ik zo veel waarde hecht aan mijn vriendschappen juist omdát de overheid zich hier totaal niet mee bemoeit. Als we trouwen, beloven we voor de wet voor de rest van onze levens bij elkaar te blijven. In een vriendschap bestaat die formule niet.

Als kind bezegelde ik mijn vriendschappen wel graag. In het houten speelhuis op het schoolplein kwamen Yannick en ik samen. Met zijn nieuwe zakmes zette hij één voor één een kerf in onze handpalmen, en we drukten onze handen samen. Ik kan me niet meer herinneren of het pijn deed, wel weet ik dat ik me verbonden voelde. Bloedbroeders waren we en even leek het niet uit te maken dat ik een meisje was. Nu zie ik Yannick niet meer, ik weet niet eens of we nog in dezelfde stad wonen. Vriendschappen veranderen uiteraard, toch stemt het me droevig dat ik niet al mijn vrienden nog spreek. Wolven huilen het hardste als hun vrienden de roedel verlaten. Niet als ze hun partners verliezen, niet als ze angst ervaren, maar om affectie aan hun vrienden te tonen.

Een variant van jezelf

Er is nog een aspect van vriendschap dat onderzocht is, dat wellicht verklaart waarom vriendschap zo bijzonder en tegelijkertijd complex is. Mensen blijken hun vrienden vaak uit te zoeken op gelijkenis. Kan het dus zijn dat vriendschap zo intensief is omdat we eigenlijk steeds met varianten van onszelf omgaan? We worden in elke vriendschap geconfronteerd met nieuwe kanten van onszelf.

Toen ik jong was probeerde ik juist vriendschap te sluiten met tegenstellingen van mezelf, al deed ik dat niet bewust. Ik danste mee op The Prodigy, als we gingen voetballen wilde ik de keeper zijn en tijdens de Playbackshow rapte ik mee met No Diggity van Blackstreet. Ik moest me stoerder voordoen om vrienden te worden met de jongens. Zelfs op mijn middelbare school zei ik trots dat ik bevriend was met meer jongens dan meisjes, ook al zaten er maar twee jongens in mijn klas cultuur & maatschappij, naast vierentwintig meisjes.

Ik zocht verwantschap bij jongens omdat ik de hiërarchie van het mannelijk geslacht aanvoelde – jongens kregen meer kansen, dat was me duidelijk. Pas later leerde ik mijn vriendschappen met vrouwen, die er ondertussen heus ook waren, meer waarderen. Toch hoop ik dat vriendschap niet alleen maar gebaseerd is op het zoeken naar gelijkenissen.

Vriendschappen tussen man en vrouw

Intussen is het de vraag of er verschil is tussen mannenvriendschappen, vrouwenvriendschappen en vriendschappen tussen man en vrouw. Ooit zeilde ik mee op een driemaster over de Atlantische Oceaan om aan een nieuw boek te werken. De dienstdoende dokter aan boord was een literatuurliefhebber. Ik vertelde hem dat ik veel las en ook zelf schreef. Gekscherend zei hij dat hij me weigerde te behandelen als ik Nescio niet had gelezen. Dat was zijn lievelingsschrijver. Omdat die het mooiste verhaal over jongensvriendschappen had geschreven. Ergens verrukte het me dat er mensen zijn die een dienst weigeren te doen omdat de literaire kennis van de patiënt niet in orde is, maar waarom dan Nescio? Waarom niet De vriendschap van Connie Palmen of de briefwisseling van de aan elkaar verslingerde Betje Wolff & Aagje Deken? Waarom moest ik Nescio hebben gelezen? En het mooi vinden, want zijn waardeoordeel lag overduidelijk in zijn voorwaarde besloten.

Bij vriendschappen tussen mannen en vrouwen gaat het zoeken naar gelijkenis misschien minder op. „Men and women can’t be friends, because the sex part always gets in the way”, zei Harry tegen Sally in de romantische klassieker When Harry Met Sally. Ze kibbelen over en weer. En uiteindelijk benadrukt Harry dat, ook al heeft Sally mannelijke vrienden, ze heimelijk allemaal met haar naar bed willen. Een vriendschap zou dus nooit kunnen ontstaan. Maar sluit seks een vriendschap in zijn totaliteit uit?

Ik heb vrienden met wie ik het bed heb gedeeld. Is het verlangen naar seks dan een uitsluiting van vriendschap? Wat een onzin. Bovendien, zelfs als er een keer iets gebeurt, betekent dat dan dat de vriendschap direct verdampt is? Nee, natuurlijk niet. Vriendschap en liefde liggen dichter bij elkaar in de buurt dan we denken.

Met dit al blijf ik erover twijfelen hoe vriendschap een status zou kunnen krijgen die gelijkstaat met liefde. Zou het wettig huwelijk afgeschaft moeten worden? Dat zal waarschijnlijk nooit gebeuren. Dus als afschaffing van het huwelijk geen mogelijkheid is, dan denk ik dat het instellen van een vriendschapsverbintenis, zoals Lenie de Zwaan die voorstelt, wel zou helpen. Op naar het gemeentehuis. En mocht het toch misgaan, dan zal ik vriendschapstranen huilen. Net als de wolven.