Drank en drugs, mag je baas je daar op testen?

Privacy Werkgevers willen meer vrijheid om personeel te controleren. Tot waar mag een baas zich bemoeien met jouw privéleven?

Illustratie iStock

Maandenlang hingen er al spandoeken met ‘Smokefree Zone’ op het terrein van de Suiker Unie. Begin dit jaar ging het rookverbod bij de suikerfabriek dan ook echt in. Met het oog op de gezondheid mogen personeelsleden en bezoekers sindsdien alleen nog buiten de fabrieksterreinen een sigaretje opsteken.

Werkgevers bemoeien zich steeds meer met de levensstijl van werknemers, zien vakbonden. Dat botst regelmatig met de privacywetgeving. In de wet is geregeld dat werknemers zelf mogen bepalen hoe zij hun privéleven inrichten. Volgens werkgevers zorgt de privacywet er juist voor dat goed werkgeverschap vrijwel onmogelijk is. Die frictie tussen privacy en goed werkgeverschap zou een ‘knellend probleem’ zijn.

Werkgeversorganisaties VNO-NCW en MKB-Nederland stuurden daarom eerder deze maand een brief aan de Tweede Kamer waarin ze vroegen om versoepeling van de privacywet. Het uitvoeren van alcohol- en drugscontroles is, behalve in de luchtvaart, scheepvaart en op het spoor, binnen de huidige wetgeving bijvoorbeeld niet zomaar mogelijk.

Goed werkgeverschap

Werkgevers zien dat graag anders. Het zou bedrijven veiliger maken als er in meer sectoren getest kan worden op alcohol of drugs. En een veilig bedrijf is onderdeel van goed werkgeverschap, betogen ze.

Vakbond FNV vindt juist dat bedrijven de afgelopen jaren ‘te pas en te onpas’ alcohol- en drugstesten zijn gaan afnemen. De vakbond is in principe geen tegenstander van de testen als de veiligheid aantoonbaar in het geding is. „Maar zomaar een test uitvoeren is een inbreuk op de privacy. Dat mag gewoon niet”, zegt Rik van Steenbergen, beleidsadviseur bij FNV. Met name Amerikaanse bedrijven met een Nederlandse vestiging maken zich er schuldig aan, ziet hij. „In de Verenigde Staten is er minder strenge wetgeving.”

De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) deelt de zorgen van de vakbond. De toezichthouder haalde vorig jaar in een rapport hard uit naar energiebedrijf Uniper. Dat probeerde onder meer met blaastesten drugs- en alcoholgebruik aan te pakken, om zo naar eigen zeggen onveilige situaties in de kolen- en gascentrales te voorkomen. Toch was dat volgens de AP geen reden om zelfs het kantoorpersoneel aan dit soort controles te onderwerpen. Uniper moest stoppen met de testen.

„Die uitspraak zorgde voor veel onrust in het bedrijfsleven”, zegt David de Nood van MKB-Nederland nu. „Werkgevers kregen het idee dat het dichtzit met regels. Terwijl die controles ook echt belangrijk zijn in bijvoorbeeld een chemische fabriek.” De Nood: „Een gedrogeerde werknemer kan daar zomaar een gifwolk op de Botlek veroorzaken.”

Blessures

De frictie speelt op meer terreinen. Op een juridische blog staat het verhaal van een amateur-rugbyspeler die van zijn baas moest stoppen met zijn blessuregevoelige hobby. De vraag is: schaadt de werkgever met zo’n maatregel de rechten van zijn personeel?

In het geval van gevaarlijke sporten lijkt het antwoord eenvoudig. „Het is voor een werkgever moeilijk om een hobby te verbieden”, zegt arbeidsrechtadvocaat Laura Zuydgeest. Sterker nog: de baas moet het loon van een geblesseerde werknemer gewoon blijven betalen. Werknemers hebben bij ziekteverzuim door sport wettelijk recht op minimaal 70 procent van het loon.

In veel cao’s staat zelfs dat werknemers het eerste jaar van hun verzuim recht op 100 procent hebben. „Alleen als de blessure het gevolg is van opzet of bewuste roekeloosheid hoeft de werkgever niet door te betalen. Maar zelfs boksers willen geen blessure krijgen. Dus die uitzondering geldt waarschijnlijk pas als iemand zich bewust in elkaar laat slaan.”

‘Agendahedonisten’ gebruiken alleen in het weekend (veel) drugs. Lees ook hoe ze doordeweeks extra hard trainen en werken.

Als ziekteverzuim vaker voorkomt kan de werkgever wél vragen te stoppen met de hobby en een dossier opbouwen. Maar ook met een dossier blijft het vrijwel onmogelijk het personeelslid te ontslaan. „De werkgever moet kunnen aantonen dat de bedrijfsvoering ernstig in gevaar komt door het verzuim. Daar is bijna nooit sprake van.”

Zelf kiezen welke sport je uitoefent is dan ook onderdeel van het recht op privacy. Ieder mens mag op grond van het Europese Verdrag voor de Rechten van de Mens zelf bepalen hoe het privéleven eruitziet. Dat geldt voor risicovolle hobby's, alcohol- en drugsgebruik buiten kantooruren maar ook voor liefdesrelaties met collega’s.

„Maar stel dat een agent een relatie krijgt met iemand uit het criminele circuit”, zegt FNV-adviseur Van Steenbergen, „dan mag de werkgever daar wel consequenties aan verbinden.” Toch kan zelfs in zo’n geval de agent niet gelijk worden ontslagen. „De werkgever moet altijd eerst proberen een functie binnen het bedrijf te vinden waar de relatie niet schadelijk voor is.”

Werknemertje pesten

Context is dus belangrijk. Dat laat ook het rookverbod zien. Een bedrijf mág bepalen dat er niet tijdens werktijd gerookt mag worden, en dat het ook niet op het terrein van het bedrijf mag. „Maar over de pauzes heeft de werkgever niets te zeggen”, zegt Van Steenbergen. „Als de baas ook roken in de pauzes belemmert doordat rokers bijvoorbeeld niet genoeg tijd hebben om in de pauze buiten het bedrijfsterrein te komen, zou de rechter dat weleens slecht werkgeverschap kunnen vinden. Dan is het gewoon werknemertje pesten.”

Maar, zo zegt Van Steenbergen: „Als het verbod dan weer wordt gecombineerd met een cursus om van het roken af te komen, getuigt dat juist weer van goed werkgeverschap.”

De Suiker Unie heeft dus niet alleen een rookverbod ingevoerd. Personeel dat wil stoppen met roken, kan hulp krijgen van het bedrijf.

    • Gidi Pols