Opinie

Als slachtoffers gevaarlijk worden

Wat de Catalaanse separatisten in elk geval is gelukt: hun land tot op het bot verdelen. En Spaanse premier Rajoy moet oppassen dat hij van hen geen martelaren maakt, schrijft
De gevangenis van Neumunster in Noord-Duitsland, waar Carles Puigdemont na zijn aanhouding verblijft. Foto Jens Schlüter/EPA

Tergend traag maar met grote hartstocht rijden de twee treinen op elkaar af: de Spaanse staat en de Catalaanse separatisten. Een groot gezelschap volwassenen kan geen oplossing bedenken. Europa, bij monde van Frans Timmermans altijd zo spraakzaam over de scheiding der machten in Polen, heeft kennelijk over de Spaanse nuances van de trias politica niets mee te delen. Formeel zijn ze gescheiden, de politiek en de rechtspraak, maar in een conflict als dit is alles ook een kwestie van optiek.

De Catalaanse separatisten zien justitie als een verlengstuk van de regering en met uitsluitend legalistische argumenten kom je er dan niet meer.

De een na de ander verdwijnt nu in de gevangenis, en wordt dus in de ogen van de anderen een martelaar. Of Carles Puigdemont door de Duitse justitie uitgeleverd wordt, is vandaag nog niet duidelijk. Alles wat we zien zijn de bakstenen van de Noord-Duitse gevangenis waar de vroegere president nu is ondergebracht.

Maar of een Spaans misdrijf ook voor de Duitse wet een misdrijf is waar dezelfde straf op staat, en reden voor uitlevering, dat wordt het nieuwe juridische steekspel.

In krantenberichten in Spanje staat er dan dikwijls bij dat Puigdemont dertig jaar zou kunnen krijgen wegens wat in Spanje ‘rebellie’ heet en ergens anders misschien ‘opstand’ of ‘revolutie’. Maar ook al is dat in de hedendaagse werkelijkheid ondenkbaar, het staat er dan toch maar. Gezien vanuit de onafhankelijke Spaanse justitie in de persoon van rechter Pablo Llarena, hebben de gearresteerden, en degenen die intussen gevlucht zijn naar Zwitserland, misdrijven gepleegd tegen de Spaanse grondwet, maar dat is natuurlijk ook het standpunt van de Spaanse regering onder Rajoy.

Hij wacht af. De justitie doet zijn werk. Er komen processen. De vroegere Catalaanse vice-president Junqueiras zit al vijf maanden in de gevangenis. De vroegere voorzitster van het Catalaanse parlement is vorige week gearresteerd. De Spaanse regering weigert te erkennen dat zij politieke gevangenen zijn, maar uiteindelijk blijft het een spel van woorden.

Je zou voor een bemiddelaar kunnen denken aan een Europeaan van groot gewicht, of aan een van de ‘vaders van de constitutie’, de politici die in 1978 aan de wieg stonden van een grondwet voor het Spanje na Franco. Ook Duitsland wordt nu gesuggereerd, maar niemand wil tot nu toe zijn vingers branden.

Nooit meer normaal

Wat de separatisten in al hun misrekeningen bereikt hebben, is een tot op het bot verdeeld land waarin het politiek nooit meer normaal zal worden, en families en vriendschappen getekend zijn – voor de mensen die er moeten wonen een vreselijk vooruitzicht, niet alleen voor de ruime helft die tegen afscheiding is, maar ook voor de separatisten zelf. Hoe wil je regeren tegen de andere helft die jou absoluut niet wil?

In haar column in El País schreef Almudena Grandes deze week: „Slachtoffers zijn het meest waardevolle kapitaal waarnaar elke politieke beweging kan streven.” Dat woord ‘slachtoffers’ riep bij mij een speciale herinnering op. Twee jaar geleden was ik uitgenodigd om in Bogotá, Colombia, een internationale boekenmarkt te openen, omdat Nederland gastland was. Eregast was de Wit-Russische schrijfster en Nobelprijswinnaar Svetlana Aleksijevitsj. Na afloop werden wij beiden bij president Santos uitgenodigd, in een antichambre in het congresgebouw, een stille, donkere ruimte. Ik had mij opgesteld achter de brede rug van Aleksijevitsj’ vertaalster, die de woorden van de president voor haar vertolkte. Over slachtoffers sprak de president. Santos heeft een gezicht dat meestal op lachen staat, maar nu was hij ernstig.

Kernpunt van vredesplannen

De lange oorlog met FARC had honderdduizenden slachtoffers gemaakt. De nabestaanden van die doden, de mensen die land en goed verloren hadden – dat alles noemde hij „de slachtoffers”. Hoe zouden die reageren, als de FARC de wapens neerlegde, en misschien als politieke partij zou terugkeren? De slachtoffers, zei hij, moesten het kernpunt van zijn vredesplannen worden.

Toen Santos was uitgesproken zei Aleksijevitsj eerst een tijdlang niets. Zoals we uit haar boeken weten, heeft zij in haar snijdende, diepgravende reportages met talloze slachtoffers van conflicten en rampen gesproken. Haar antwoord, toen het kwam, was lang. Ik verstond maar één woord: „Dostojevski”. Ik zag hoe Santos heel aandachtig luisterde naar de vertaalster. Notities werden door niemand gemaakt. Maar waar het op neerkwam was duidelijk: Dostojevski had ergens gezegd dat slachtoffers gevaarlijk kunnen zijn, of worden. Santos, die zelf de Nobelprijs voor de Vrede kreeg voor zijn inspanningen, reageerde met een gebaar, maar hij zei niets, in ieder geval niet meteen. Misschien heeft hij er nog eens aan gedacht toen Timoleón ‘Timochenko’ Jiménez, de vroegere FARC-leider met wie hij het vredesakkoord tekende, niet al te lang daarna aankondigde dat hij een politieke partij zou stichten, en zich kandidaat zou stellen voor het presidentschap. Wat zouden de slachtoffers daarvan zeggen?

Duits gaat moeilijk

Aan het ontbijt vroeg ik Aleksijevitsj de volgende ochtend waar ik dat citaat bij Dostojevski kon vinden. Zij is uiterst vriendelijk en lacht graag, maar Engels en ook Duits gaat moeilijk, en zij spreekt geen Spaans en ik geen Russisch. Ik weet het nog steeds niet, behalve dat er bij Dostojevski veel slachtoffers voorkomen, wat nooit zonder gevolgen blijft.

Wat heeft dat met de Catalaanse crisis te maken? Almudena Grandes heeft het ook over slachtoffers, zij het andere, en ook die kunnen gevaarlijk worden. Gevangenen, politici in ballingschap. De processen moeten nog komen. Iedereen wacht af wat er met Puigdemont gebeurt. Als de Spaanse justitie martelaren maakt van hen die nu gevangen zitten, zou het kunnen dat de hele geschiedenis opnieuw een fatale wending neemt. Dan kunnen die martelaren in de zin van Aleksijevitsj gevaarlijker worden dan Rajoy, en Europa, lief is. Tenslotte zijn de Catalanen niet de enige nationalisten in Europa.