Joan Nederlof in ‘De Eurocommissaris’. Beelden uit videomontages.

Foto’s Nina da Costa

‘Mijn idealisme laat ook dingen versloffen’

Joan Nederlof In ‘De Eurocommissaris’ van Mugmetdegoudentand laat Joan Nederlof met veel beelden zien hoe Europa werkt en hoe de EU uit de impasse kan geraken. „Er moet toch een alternatief zijn.”

Het idee voor haar voorstelling De Eurocommissaris kreeg ze bij het passen van een pruik, zegt actrice Joan Nederlof. Vier jaar geleden was ze met haar gezelschap Mugmetdegoudentand voor een fotoshoot bij het beroemde fotografenduo Inez van Lamsweerde en Vinoodh Matadin. Nederlof: „Inez kennen we al van de tijd dat ze op de Rietveld zat. Nog steeds maakt ze tussen het fotograferen van celebrities tijd voor de Mug. Ze beschikt altijd over een fantastische crew sets en dan maken we publiciteitsfoto’s voor het hele seizoen.”

Tot de crew behoorde een visagist met veel pruiken. „Ik zette een pruik op, keek in de spiegel en dacht: ik ben net een eurocommissaris.” En daarbij bedacht ze dat het gek was niets van zo’n persoon te weten. Dat deed haar nieuwsgierigheid ontbranden. „Voor theater is dat een mooi uitgangspunt: je realiseert je dat iets belangrijk is voor jezelf, en voor de samenleving, maar dat je er te weinig van weet.”

Bij haar research nam Nederlof (1962), die zelf de tekst voor de voorstelling schreef, een bijzondere stap. De boeken over de EU waren haar te geopinieerd. „Dan weet je nog niet wat waar is. Dus heb ik een LOI-cursus Europa gedaan. Dat is een pittige cursus van zes maanden. Na drie maanden ben ik gestopt, maar je leert hoe de EU functioneert, wat de geschiedenis is van het verbond en van de lidstaten.”

Een van de eyeopeners behandelt ze ook in de voorstelling. „Wat ik niet wist, is dat de natiestaat een vrij moderne uitvinding is, een staatsvorm die werd bedacht en opgelegd door de heersende macht. Dat triggerde me, want de EU krijgt vaak de kritiek dat het een ondemocratisch eliteproject is. Maar de natiestaat, waar nationalisten zo van houden, is op dezelfde manier ontstaan. Dat geeft je in een discussie wel een argument in handen.”

Frans Timmermans

Bij een doorloop twee weken voor aanvang is te zien wat voor voorstelling De Eurocommissaris gaat worden. Met haar deftige blonde pruik op verandert Nederlof in eurocommisaris Charlotte Hajenius – in de haar kenmerkende diep-ironische stijl. In een satirische montage van beelden op video neemt Hajenius de plaats in en de tekst over van de Nederlandse eurocommissaris Frans Timmermans. Zo is er meer knip- en plakwerk met een knipoog. Vervolgens speelt Nederlof zichzelf, Jo, en laat ze in scènes als vrijwilliger in een vluchtelingenkamp zien voor welke problemen Europa staat.

De twee personages gaan ook met elkaar in de clinch over de problemen van Europa: de bureaucratie, de onderlinge verdeeldheid, de complexe structuur. Nederlof wil ‘Europa’ invoelbaar en menselijk maken. Persoonlijk. Tegelijk wil ze ook veel vertellen. „De informatiedichtheid is groot, want pas als je meer weet kan je Europa leuk gaan vinden en erbij betrokken raken.”

Charlotte Hajenius is een professioneel-optimistische carrièrevrouw. En van de VVD. „Bij die pruik dacht ik: dat is geen SP. Niet dat ik iets over de VVD als partij wil zeggen, maar de VVD staat voor mij symbool voor de vrije markt en de welvaart waar we van genieten. Ik ook, terwijl ik niet van de VVD ben. Als je de VVD googlet zie je lachende mensen, soms hysterisch lachende mensen. Dat zie je nooit als je PvdA googlet. Die zijn serieuzer. Dat is een mooie tegenstelling. Het zit allebei in mij. Als ik Jo speel zie je mijn idealisme en hoe ik daarmee worstel. Mijn idealisme laat ook veel dingen versloffen. Die twee kanten in mezelf heb ik uitvergroot.”

Als Jo met behulp van filmpjes uitlegt wat de Europese Raad, de Europese Commissie en het Europees Parlement doen, schuiven er beelden van Auschwitz en gevechten in het Turks parlement tussendoor. Die interrupties onderstrepen de noodzaak van de Europese Unie. „Maar het wordt ingewikkeld als mensen in een democratie niet naar elkaar luisteren en met elkaar op de vuist gaan. En we zijn bijna vergeten dat achter het idee voor een verenigd Europa de horror van Auschwitz ligt. De discussie over Europa zit muurvast, en de lidstaten hebben elkaar in de houdgreep, maar die discussie doet geen recht aan waarom we ermee begonnen zijn.”

Kussen

Als Nederlof Jo speelt, de vrijwilligster, zegt ze: „Ik zou best meer willen delen, maar niet alles natuurlijk.” En: „Ik wil niet mijn vrijheid kwijt. Ik wil bijvoorbeeld wel mijn vrouw kunnen blijven kussen.” Een simpele oplossing voor zulke problemen bij een grotere samenwerking in Europa is er niet. Maar Nederlof wil het niet bij die vaststelling laten. „Niks doen en nergens over denken en dromen brengt ons niet verder. Er moet toch een alternatief zijn.”

Zo belandt de voorstelling bij de suggestie van een Europese Republiek, waarin de bewoners rechtstreeks kunnen stemmen op Europese politici. Nederlof: „Ik wil niet uitdragen dat we dat moeten doen, maar het is bevrijdend om te denken dat er andere mogelijkheden zijn.”

In de voorstelling citeert ze voormalige Commissievoorzitter Jacques Delors, die zei: „Op een interne markt kun je niet verliefd worden.” Dat was zijn kritiek op het feit dat Europa een instelling was voor banken, niet voor burgers. Die liefde zou Nederlof kunnen opbrengen als Europa socialer en democratischer zou worden. „Europa is niet echt democratisch, want stemmen kan je alleen op landgenoten. En op sociaal gebied kan Europa weinig ondernemen, want sociale zaken liggen bij de landen zelf. Dus een socialer en democratischer Europa is een mooi doel.”

In de voorstelling bevraagt ze het nationalisme door op te werpen waarom ze zich meer betrokken zou moeten voelen „bij een Nederlandse klootzak dan bij een sympathieke Griek”. Ligt het zo simpel? Nederlof: „Wat ik aan de orde wil stellen is de vraag waarom je je loyaliteit zou beperken tot Nederland. Er wordt vaak gezegd dat belasting Nederlands moet blijven. Waarom eigenlijk? Hoe Grieken omgaan met vluchtelingen vind ik bijvoorbeeld bewonderenswaardig. Beter dan hoe Nederland met hen omgaat. Als er kampen zoals op Lesbos in Nederland zouden bestaan, was de pleuris hier al lang uitgebroken.”

Ook na jaren werken aan deze voorstelling blijft Europa ongrijpbaar en complex, zegt Nederlof. Maar ze doorziet nu de verwijten dat Europa een geldverslindende machine zou zijn en dat er krankzinnige projecten worden gefinancierd, zoals snelwegen in Polen die ongebruikt blijven. De oorzaak van zulke misstanden ligt bij de lidstaten zelf. „Frankrijk wil Straatsburg niet opgeven als vergaderlocatie, Polen vraagt geld voor zulke projecten. Het is prettig dat ik het niet meteen meer hoef te geloven als een politicus zegt dat alles wat niet bevalt aan ‘Brussel’ ligt.”