Vuist in de lucht bij GroenLinks nadat duidelijk is geworden dat de partij voor het eerst de grootste van Amsterdam is.

Bas Czerwinski/ANP

In de raad wil iedereen elkaar te vriend houden

Verkennende gesprekken Veel gemeenten vormen niet direct een coalitie maar zetten eerst een informateur aan het werk. „We wilden garanderen dat kleinere partijen vrijelijk hun verhaal kunnen doen.”

De lijsttrekker van de SP in Leusden is duidelijk: wat Annet Belt betreft komt er geen raadsbrede coalitie. De gemeente presenteert zichzelf graag als rustige, welvarende en groene plaats, die in alle gemoedelijkheid wordt bestuurd. Van 2010 tot 2014 zaten zelfs alle partijen in de coalitie.

Maar het is hoog tijd voor een tegenstem, stelt het nieuwe raadslid tijdens een debat over de uitslag van de verkiezingen. Een deel van de inwoners heeft volgens de SP, nieuw in Leusden, het vertrouwen in het bestuur verloren als gevolg van „geldverslindende projecten”. Dus: „Oppositie is belangrijk.” Ook moeten inwoners bij het bestuur worden betrokken. Inwoners, benadrukt Belt, en geen burgers. Want: „Burgers haal je bij McDonald’s.”

Iedereen mag zijn zegje doen

Leusden is een van de tientallen gemeenten die na de verkiezingen een ‘duidingsdebat’ hebben gehouden; een openbare vergadering waarin, meestal op uitnodiging van de grootste partij, alle partijen hun zegje doen over de uitslag en over hoe het verder moet. Het fenomeen kenmerkt de hang om aardig tegen elkaar te zijn, goed naar elkaar te luisteren, en niemand bij voorbaat te willen uitsluiten. Enkele uitzonderingen daargelaten, zoals in Roermond, waar partijen vooraf al een cordon sanitaire hadden gelegd om de partij van voormalig wethouder Jos van Rey.

Talloos zijn de voorbeelden, blijkt uit onderzoek van NRC, van winnende partijen die niet zelf een college vormen, maar eerst een informateur benoemen die met alle partijen spreekt.

In Alphen aan den Rijn bepaalden de fractievoorzitters een paar maanden geleden al dat er een informateur zou komen, vertelt André de Jeu, lijsttrekker van de lokale partij Nieuw Elan. „We wilden garanderen dat kleinere partijen vrijelijk hun verhaal kunnen doen. Wat is een stabiele coalitie? Welke onderwerpen vind je belangrijk? En wat is een no go-onderwerp?” Nieuw Elan boekte een grote zege en haalde tien van de 41 zetels, in een raad met elf partijen. De informateur is de Amsterdamse oud-wethouder Pieter Hilhorst. „Hij gaat met alle elf partijen praten. Daar moet hij soep van koken.”

Consensus lijkt het devies

Consensus, dat lijkt het devies van veel gemeenten. In Alblasserdam wordt gestreefd naar een ‘samenwerkingsagenda’, gedragen door de hele raad, in plaats van een coalitieakkoord. Inwoners en instellingen van de Brabantse gemeente Cranendonck krijgen via lokale en sociale media de vraag of ze in verkiezingsprogramma’s zaken hebben gemist die ze wel in het raadsprogramma opgenomen willen zien. De grootste partij in De Wolden (Drente) wil met alle partijen in gesprek en gaat ook inwoners van de gemeente raadplegen.

En in het Noord-Hollandse Castricum gaat de grootste partij voorlopig geen coalitie smeden, maar is eerst een onafhankelijk informateur aangezocht. Castricum telt tien partijen voor 25 raadszetels. De politici hebben de afgelopen vier jaar onderling veel ruzie gemaakt, er was ook een bestuurscrisis. „Er werd gescholden en beschuldigd op Twitter, we hebben gezegd daar mee op te houden. We willen dat niet nog een keer meemaken”, zegt raadslid en lijsttrekker Rob Dekker van de VVD. Zijn partij is de grootste geworden. Dekker, een lokale ondernemer, kan zich goed vinden in de voordracht van de informateur, oud-burgemeester Gerrit Westerink (PvdA) van Schagen, die met hulp van de burgemeester is aangezocht. Dekker: „De informateur zoekt naar raakvlakken. We moeten af van het wij-zij-gevoel. Elke partij moet compromissen sluiten en het niet sowieso oneens zijn met een idee als dat van een andere partij komt.”

Iets zalvends

De hang naar kameraadschap bij gemeenten is logisch, vindt bestuurskundige Harmen Binnema, docent aan de Universiteit Utrecht. „Door de versplintering zijn er niet vaak hele grote partijen. Je kunt niet meer met één of twee partijen snel een coalitie vormen. Iedereen heeft elkaar nodig.” Toch moeten we de nieuwe liefheid tijdens de collegevorming ook weer niet te serieus nemen, zegt Douwe Jan Elzinga, hoogleraar staatsrecht aan de Rijksuniversiteit Groningen. „Er gaat iets zalvends van uit”, zegt hij. „Iedereen mag nu even meepraten, men doet heel empathisch, maar uiteindelijk zullen er toch partijen in de oppositie belanden.”

En dat is maar goed ook, meent Elzinga. Want de hang naar gezamenlijke standpunten en raadsbrede akkoorden leidt tot een verarming van het politieke debat. „Proberen de oppositie in te pakken is de dood in de pot. Stel je voor dat in de landelijke politiek de SP een handtekening had gezet onder het regeerakkoord van Rutte III? Dat is de bijl aan de wortel van het politieke systeem.”

De kern van de afgelopen drie tot vier raadsperioden, zegt Elzinga, is „enerzijds de versplintering van de lokale politiek, anderzijds de discussie over de vraag of gemeenten politiek willen bedrijven met een krachtige coalitie én oppositie of dat de gemeente een soort „uitvoeringskantoor is”. Bij het laatste „controleert” de raad het college hooguit.

Lees ook: Wie wordt de informateur en wat doet hij?

Deze laatste ontwikkeling is „een veenbrand”, aldus Elzinga. „Door de decentralisaties is het maken van politieke keuzes niet goed meer mogelijk. De gemeente wordt een soort waterschap. Dan zijn verkiezingen bijna niet meer nodig.”

Correctie 30 maart 2018:
De gegevens over de collegevorming zijn verzameld op 23 en 26 maart. Helaas zijn op 26 maart niet de meest actuele data uitgelezen, waardoor het aantal informateurs in de publicatie op 28 maart (online) en 29 maart te laag is weergegeven. Hieronder in de graphic de juiste stand van zaken op de laatste inventarisatiedag. Inmiddels zijn er sinds de eerste inventarisatieronde weer informateurs bijgekomen; die zullen in de volgende inventarisatie worden verwerkt.

    • Arjen Schreuder