Er wordt wat afgeplast in de kunst

Plaskunst Al in de oudheid werd Hercules regelmatig urinerend afgebeeld. En Picasso vond de plassende vrouw een dankbaar onderwerp. Oud-uroloog Johan J. Mattelaer schreef er een boek over.

Venus en Cupido door Lorenzo Lotto. Rond 1520, olieverf op canvas. Foto The Metropolitan Museum of Art, New York

Wat krijg je als je een gepensioneerd uroloog onderzoek laat doen naar kunst door de eeuwen heen? Het boek Hoognodig! Plassen in de kunst. Manneken Pis en zijn eeuwige stroom kennen we natuurlijk allemaal. Maar wist u dat in het Frankrijk van de 16e eeuw, prenten van plassende vrouwen als deel van de erotische collectie onder de toonbank werden verhandeld? De visuele encyclopedie van (wild)plassers in de kunst toont een fascinerend overzicht van de manier waarop urineren door de eeuwen heen is uitgebeeld.

Schilderijen, etsen, beelden. Er is genoeg kunst te vinden waarop de ‘gouden straal’ terugkomt. Soms prominent in beeld, maar vaak ook weggestopt in de marges van een doek. Ze laten zowel de schoonheid als hilariteit zien van plassen als alledaagse activiteit. Johan J. Mattelaer, schrijver van het boek, wil de artistieke kant van het urineren laten zien.

In de Middeleeuwen hadden ze geen last van preutsheid rond plassen. In het boek lees je dat landen in die tijd met enorme wildplasproblematiek kampten. Al bladerend langs prenten en schilderijen uit die tijd, kom je afbeeldingen tegen van (voornamelijk) mannen die op elke denkbare plek een plas doen. Midden op straat, tegen de kerk, in huis. De middeleeuwse man kende nóg minder schaamte dan wildplassers nu.

Maar vlak de vrouwen niet uit. Tot ver in de 19e eeuw bleven ook zij staan tijdens het plassen. De lange rokken die destijds gedragen werden, waren een subtiele camouflage om midden op straat de boel te laten lopen.

Nog verder terug: heeft u wel eens gehoord van Hercules Minges, de plassende Hercules? Romaanse kunstenaars hadden er een handje van de Griekse idealisatie van het menselijk lichaam te veranderen naar iets wat daar buiten viel; bijvoorbeeld een plassende Hercules. De bebaarde Griekse god met knuppel kijkt tevreden naar zijn eigen plasbeurt. Zou-ie misschien iets te diep in het glaasje hebben gekeken?

Hercules Mingus, een dronken en plassende Hercules. Opgegraven in Herculaneum, bij Pompeï in Italië. Foto Getty Images

Later, in de Middeleeuwen, zien we soms zeikende engeltjes opduiken, of een monnik plassend tegen een kruis. Mattelaer doet zijn best alle afbeeldingen in het boek zo goed mogelijk te duiden. Zo schrijft hij: „Wat we hier zien is een monnik met opgetrokken pij waardoor zijn genitaliën - zowel een stevige penis als twee testikels - te zien zijn en die duidelijk aan het plassen is.” Eens een uroloog, altijd een uroloog.

De verschillen tussen Italiaanse renaissanceplassers en plasfiguren uit de Lage Landen worden even fraai afgebeeld als beschreven in Hoognodig!. Mythische figuren, goden en karakters uit de oudheid; in de renaissance werden plassende figuren omgeven door fantasie en religieuze verwijzingen. In Nederland en België was het gebruik alledaagse dingen als hoofdonderwerp van de kunsten te maken. Boerenbruiloften zijn een voorbeeld van een dankbaar onderwerp voor schilders als Pieter Bruegel. En als de drank rijkelijk vloeit, zo ook de urine:

Sy drinken een glas

Sy pissen een plas

En laten de saak soo als hij was

(Spotvers van een anonieme dichter uit de 18e eeuw)

Ook in de moderne kunst wordt veel gepist. Bijvoorbeeld Paul Gauguin die op het doek Morgentoilet van een jonge vrouw een dame plassend afbeeldde tussen de bananenbomen. De warme, sensuele uitstraling van het schilderij doet vermoeden dat de schilder meer zag in de dame dan enkel zijn toileterende buurvrouw.

Schilderij van David Teniers de Jonge

Ook Picasso vond in de plassende vrouw een dankbaar onderwerp. Zijn schilderij La Pisseuse toont Suzanna die de boel laat lopen. Met ontblote boezem zit de vrouw op haar hurken en laat ze de urine rustig neerdalen. Een jaar later tekende Picasso een vergelijkbare ets, maar dan met een bebaarde man die toekijkt vanaf de zijkant.

Plassen is in de modernere kunst vaak van een meer activistische aard. Of het nu met een homo-erotische of feministische inslag is, de betekenis van urine op het doek had de afgelopen eeuw regelmatig het doel te provoceren en de door mannen gedomineerde maatschappij te bevragen. De Zuid-Afrikaanse Marlene Dumas laat met de serie Hommage to Rembrandts pissing woman and Bodily Fluid de beleving van het lichaam van de vrouw in al haar geuren en kleuren zien. Nietszeggende, oppervlakkige schoonheid is van ondergeschikt belang.

Het boek is behoorlijk eurocentrisch, maar in één van de laatste hoofdstukken maakt de schrijver een uitstapje naar Oosterse plaskunst. Van een Indische godin die een vuur blust met haar urine tot een houtsnede van een urinerende Japanse dame die wordt bespied van achter een rieten afscheiding. Plassen blijkt zowaar een wereldwijd fenomeen.

Om met Midas Dekkers te eindigen:


Plassen werkt aanstekelijk

en schept gezelligheid,

tot over de soortgrenzen heen.

Hoognodig! Plassen in de kunst van Johan J. Mattelaer is verkrijgbaar voor €29,99