Waarom nu wel en bij MH17 niet?

Strafmaatregelen

Nabestaanden van de MH17-ramp zijn boos dat Nederland na de gifaanslag in Engeland wél Russen uitzet. Volgens premier Rutte gaat de vergelijking mank.

16 juli 2017. Nabestaanden van de ramp met vlucht MH17 hebben uit protest een bankje geplaatst voor de Russische ambassade in Den Haag. Hiermee geven ze aan te wachten op verantwoordelijkheid en volledige helderheid. Foto ANP/Martijn Beekman

Nu kon het dus opeens wel, constateerden de nabestaanden van de MH17-aanslag. Russische diplomaten het land uitzetten als strafmaatregel. Waarom wel zo’n massale uitwijsactie na een aanslag op twee Russen in Groot-Brittannië en geen Rus die moet vertrekken na een aanslag op 298 personen waarbij Rusland toch overduidelijk betrokken lijkt. De tweet met deze boodschap van de Stichting MH17 op maandagavond was vooral een bittere.

Twitter avatar StichtingMh17 Stichting Vliegramp MH17/MH17 Disaster Foundation Kan iemand ons uitleggen waarom massaal diplomaten worden uitgezet na een aanslag door RF op 2 russen en niet één uitzetting na aanslag op 298 burgers, waarbij RF betrokken lijkt?

De tweet volgde op de aankondiging van de Nederlandse regering, die middag, dat twee Russische diplomaten binnen twee weken het land moeten verlaten als gevolg van de aanval met gifgas op de Russische ex-dubbelspion Sergej Skripal en zijn dochter in het Britse Salisbury. De Nederlandse maatregel maakte onderdeel uit van een gezamenlijke Europese en Amerikaanse actie.

Een vorm van assertiviteit die niet door iedereen wordt begrepen. Zoals de Nederlandse houding tegenover Rusland wel vaker vragen oproept. Wat wil Nederland nu? Fel van zich afbijten of als belangrijke handelspartner en investeerder toch altijd maar weer in gesprek blijven? Samengevat in het immer terugkerende beeld van kroonprins Willem-Alexander die gezellig een biertje in het Heineken House drinkt met president Poetin, op een moment dat andere hoogwaardigheidsbekleders de Winterspelen in het Russische Sotsji meden vanwege de schending van de mensenrechten in het land.

Die dubbele houding is ook de kern van de kritiek van de MH17-nabestaanden. Piet Ploeg van de Stichting Vliegramp MH17 wees er tegenover RTL Nieuws op dat het onderzoek had aangetoond dat de raket waarmee de MH17 was neergehaald uit Rusland afkomstig was. „Dus er lijkt Russische betrokkenheid”. Bij de vergiftigingsactie is die betrokkenheid volgens hem nog niet aangetoond. „Er is geen rechtszaak geweest”

Lees meer over het uitzetten van Russische diplomaten door Amerika: Ook VS uit krachtige taal jegens Rusland

Waarom nu wel hard tegen Rusland en toen niet? De jongste gang van zaken toont nog eens de precaire verhoudingen tussen Rusland en Nederland. Die bestaan sinds 17 juli 2014 toen boven de regio Donetsk in Oost-Oekraïne een vanaf Schiphol vertrokken Boeing van Malaysia Airlines werd neergeschoten.

Premier Rutte reageerde een dag na het neerhalen van het toestel getergd op de weigerachtige houding van de opstandelingen om hulpverleners toegang te verlenen tot het gebied. Hij had de Russische president Poetin hier in een volgens hem „zeer intens telefoongesprek” rechtstreeks op aangesproken. Rutte toen op een persconferentie: „Ik heb hem gezegd dat de kans verloopt om nu snel aan de wereld te laten zien dat het hem menens is om te helpen. Hij moet nu de verantwoordelijkheid nemen richting de rebellen en Nederland en de wereld laten zien dat hij doet wat van hem wordt verwacht. Inderdaad, zijn invloed aanwenden.”

Waterscheidingsmoment

Een week later spraken de toenmalige ministers van Buitenlandse Zaken en Veiligheid en Justitie, Frans Timmermans (PvdA) en Ivo Opstelten in een brief aan de Tweede Kamer over een „waterscheidingsmoment” in de relatie met Rusland. Samen met de andere landen van de Europese Unie werd besloten tot verdere gerichte sancties tegen Rusland. Eerder had de Europese Unie al sancties afgekondigd naar aanleiding van de Russische annexatie van De Krim begin 2014. Het ging onder andere om maatregelen zoals reisverboden en het bevriezen van tegoeden van individuen en organisaties die verantwoordelijkheid droegen voor de annexatie van de Krim of het „destabiliseren” van Oost-Oekraïne. Het toen afgekondigde ‘sanctieregime’ is nog altijd van kracht. Bij de laatste halfjaarlijkse verlenging, twee weken geleden, troffen zij 149 personen en 38 organisaties.

In Nederland met zijn door het MH17-drama zo verstoorde relatie met Rusland bleven verdere stappen op de zogeheten „diplomatieke escalatieladder” tot deze week uit. Dat was ook het geval toen het Openbaar Ministerie samen met het Joint Investigation Team eind september 2016 na een uitvoerig onderzoek zei „overtuigd onomstotelijk bewijs in handen te hebben” om vast te kunnen stellen dat vlucht MH-17 twee jaar eerder was neergeschoten door een vanaf Russisch grondgebied binnengebrachte Boek-raket. Ook toen leidde dat tot teleurgestelde reacties bij de nabestaanden van de slachtoffers.

Stap voor stap

„Stap voor stap komen we dichterbij”, zei premier Rutte naar aanleiding van de bevindingen van het Openbaar Ministerie. Maar het aanspreken van Rusland liet hij achterwege. Dat zou slechts contraproductief zijn, betoogde de premier. Er moest nu gewerkt worden aan het opsporen en vervolgens berechten van de daders. Daarvoor was het volgens hem „van essentieel belang” dat het onderzoeksteam de volgende stappen „volstrekt onafhankelijk” kon zetten. Of zoals hij verduidelijkte: „zonder politieke bemoeienis, vastberaden en onverstoorbaar.”

Na de gifaanslag in Salisbury eerder deze maand waarvoor de daders ook nog niet zijn opgespoord, zijn maatregelen waaraan Nederland meedoet wel opeens mogelijk.

Lees ook dit interview met de topman van de OVSE: ‘De Koude Oorlog was voorspelbaarder, dit kan escaleren’

Volgens Rutte gaat de vergelijking tussen Salisbury en de MH17 niet op. Nederland moet zich in de MH17-kwestie onafhankelijk opstellen omdat anders het onderzoek in „diskrediet” kan worden gebracht.

Commissie-Davids

De stevige actie nu contrasteert toch weer met de terughoudende positie eerder. Aanvankelijk was Nederland vlak na de moordaanslag nog niet zover om zich te scharen achter de harde verklaring van het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Duitsland en de Verenigde Staten waarin de beschuldigende vinger naar Rusland ging.

Volgens Rutte kon Nederland zover niet gaan zolang het niet zelf over eigen informatie beschikte. Sinds het rapport van de commissie-Davids die de Nederlandse steun voor de Irak-oorlog onderzocht is de afspraak dat Nederland zelf die informatie moet hebben.

Inmiddels hebben de Nederlandse inlichtingendiensten de Britse informatie kunnen inzien en kan Nederland ook een harder standpunt innemen.

Hoogleraar Internationaal Recht Nico Schrijver, indertijd lid van de commissie-Davids, meent dat de zwaarte van de maatregel doorslaggevend is bij de vraag of de regering over eigenstandig verkregen informatie moet beschikken. „Ten oorlog trekken tegen een ander land is iets heel anders dan twee diplomaten uitzetten.” Voor een casus belli lijkt Schrijver het bewijs „flinterdun”.

Voor de nu getroffen uitzetmaatregel die Schrijver – omdat deze zo grootschalig internationaaal gecoördineerd was – „ongekend” noemt, bestaat volgens hem wel voldoende grond.

Voor de nabestaanden van de MH17-aanslag zal het diplomatieke spel wellicht té subtiel zijn. Misschien dat zij het gekletter van nu als generale repetitie voor hun eigen zaak straks kunnen beschouwen.

De Europese reacties tegen Rusland op een rij. Klik op de zwarte icoontjes om meer informatie te krijgen.

    • Mark Kranenburg