Opinie

De rechtse kruistocht tegen genderstudies

Onderwijsblog Beschuldigingen aan het adres van genderstudies en postkolonialisme zijn karikaturaal en geïnspireerd op complottheorieën, schrijven Bram Ieven en Jan Overwijk.

Foto Leo_65

De politiek socioloog Eric Hendriks vertelde aan de lezers van deze krant dat hij in delen van de geesteswetenschappen de verstikkende dominantie van radicaal-links bespeurt. Het past in een breder beeld van de geesteswetenschappen als gedomineerd door censuurdriftige, ‘no-platforming’, ‘safe-spacende’ cultuurmarxisten die god noch gebod kennen. De meeste geesteswetenschappers laten zo’n stuk daarom maar passeren onder een zuchtend ‘waar gáát dit over?’ Helaas heeft dit beeld zeer reële en kwalijke politieke effecten en zien wij ons genoodzaakt te reageren.

Het zijn zwaarwichtige verwijten die Hendriks opwerpt. Zo zouden onder meer de genderstudies en postcolonial studies “linkse disciplines” zijn die “zélf, in aanleg en essentie, politiek-ideologisch zijn”. Hendriks meent dat te kunnen afleiden uit een omschrijving van deze disciplines op een website van de Universiteit van Amsterdam die dateert uit 2007. Maar hij gaat onzorgvuldig te werk en verwart specifieke onder-zoeksbenaderingen met gehele opleidingen waarvoor studenten zich kunnen inschrijven (de website behoort toe aan de opleiding Literatuurwetenschap en definieert naast genderstudies talloze andere benaderingen voor het bestuderen van literatuur). Vervolgens gebruikt hij deze inleidende definitie, gericht op het wegwijs maken van eerstejaarsstudenten, om een karikaturaal beeld te schetsen van disciplines zoals genderstudies en postkoloniale theorie. Want in tegenstelling tot wat Hendriks beweert, zijn dergelijke disciplines niet per definitie links.

Lees hier het opiniestuk van Eric Hendriks: Gender studies en postkolonialisme zijn wel degelijk linkse disciplines

En wie sinds 2007 wat meer heeft gelezen dan alleen de definities die aan eerstejaarsstudenten worden gepresenteerd, weet maar al te goed hoeveel kritisch debat en methodologische diversiteit er is in deze disciplines.

Bredere trend

De aanklacht van Hendriks past in een bredere trend om liberale waarden zoals emancipatie en sociale rechtvaardigheid te reduceren tot kwalijke linkse hobby’s. Disciplines zoals genderstudies, cultural studies of postkoloniale literatuurkritiek zijn in de jaren zeventig en tachtig mogelijk gemaakt vanuit die breed gedragen waarden van emancipatie en sociale rechtvaardigheid. Maar dat maakt deze disciplines niet per definitie links. In de mainstream liberale politieke filosofie - die volgens Hendriks wel “gewoon apolitiek” kan zijn - wordt net zo goed onderzoek gepubliceerd over diversiteit en de emancipatie van minderheden. Is dat omdat dat geniepige postmodernisme inderdaad alle takken van de wetenschap heeft weten te infiltreren? Is de liberale politieke filosofie, zoals Hendriks’ interpretatie van liberaal filosoof John Rawls doet vermoeden, eigenlijk ook niets meer of minder dan een apologie voor de PvdA? Wij denken eerder dat sociale rechtvaardigheid een breed maatschappelijk en intellectueel draagvlak heeft in onze samenleving dat de tegenstelling links tot rechts overschrijdt.

Etymologische wortels in NSB

Nieuw aan het opiniestuk van Hendriks is dat het onthult hoe de omstreden motie van Pieter Duisenberg (toen VVD-Kamerlid) tot stand is gekomen. Hij verhaalt hoe de rechts-conservatieve filosoof en het VVD-raadslid Sid Lukkassen via Mark Rutte uiteindelijk bij Pieter Duisenberg terecht kwam met zijn alarmistische verhaal dat Nederlandse onderwijs- en onderzoeksinstellingen geteisterd worden door het cultuurmarxisme. Voor Lukkassen, die zijn ideeën uitgebreid toelicht in Avondland en Identiteit, is cultuurmarxisme in wezen eenvoudig: het gelijkheidsideaal toegepast op de cultuur. In De Groene Amsterdammer werd dat vermeende cultuurmarxisme al eerder gefileerd als een krankzinnige complottheorie, zelfs met etymologische wortels in de NSB. We hadden natuurlijk al zo’n vermoeden, maar nog niet eerder was zo duidelijk dat de motie tegen zelfcensuur in de wetenschap van Duisenberg geïnspireerd is door deze waanzinnige complottheorie.

Duisenberg - inmiddels voorzitter van universiteitenkoepel VSNU - bleef volhouden dat het ‘geen links-rechtsdiscussie’ was, maar dat het om ‘zelfcensuur’ in het algemeen ging. Begrijpelijk natuurlijk. Openlijk de politieke motivatie achter zijn motie naar zelfcensuur erkennen, zou hem blootstellen aan een verregaande kritiek: politieke inbreuk op de vrije wetenschap.

Maar nu de motie niet tot het gewenste resultaat heeft geleid, kan in ieder geval Eric Hendriks zich daar maar moeilijk mee verzoenen. Het advies is “cruciaal onvolledig” betoogt hij; het identificeert “specifieke probleemdisciplines” niet. Kortom, koste wat kost, de kruistocht tegen de vrije wetenschap gaat verder. Onder de vlag van het vrije woord wordt een interesse voor sociale rechtvaardigheid die al zo lang eigen is aan de geesteswetenschappen langzaam maar zeker weggezet als gevaarlijk links denken.

Rechtse politiek

Deze kruistocht blijkt dus zélf een politieke beweging te zijn, die ook uitdrukkelijk met politieke wapens bevochten wordt: met moties in plaats van met papers. De lijntjes tussen de bedenkers van politieke complottheorieën en de zittende macht - die ondanks de inspanningen van postmodernisten en cultuurmarxisten al decennialang overwegend rechts is - blijken bovendien bijzonder kort.

Het zijn precies het soort machtsrelaties waar men in de geesteswetenschappen vaak zo scherp op is, omdat daaruit blijkt dat niet iedereen even effectief gebruik kan maken van zijn of haar gelijke rechten. Zo betoogt een aantal Leidse wetenschappers dat waarden als diversiteit en inclusiviteit dienen om formele grondrechten als vrijheid van meningsuiting - grondrechten waar lieden als Hendriks anders terecht zo vurig voor pleiten - substantieel uit te breiden naar eenieder, door de universiteit een plek te maken waar iedereen zich thuis kan voelen. En ja, ook Hendriks mag daar gewoon zijn. Hopelijk is en blijft het wederzijds.

Bram Ieven, docent-onderzoeker Nederlandse literatuur en cultuur aan de Universiteit Leiden, en Jan Overwijk, promovendus sociale filosofie aan de UvA

Blogger

Maarten Huygen

Maarten Huygen is redacteur onderwijs.