Thomas Greminger, topman van de OVSE.

Foto Lisi Niesner/EPA

‘De Koude Oorlog was voorspelbaarder, dit kan escaleren’

Thomas Greminger, secretaris-generaal OVSE

De topman voor de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) kijkt bezorgd naar de spanningen tussen Rusland en het Westen. „Iedereen praat alleen over afschrikking. Maar we hebben dialoog nodig!”

Een moordpoging met zenuwgas, diplomaten die worden uitgewezen, troepenbewegingen langs de grenzen – spanningen tussen Oost en West lopen elke dag verder op. Thomas Greminger, sinds de zomer van 2017 in Wenen topman van de OVSE – de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa – zit tussen twee vuren. „Waar ik ook kom”, zegt hij, „iedereen praat alleen maar over afschrikking, afschrikking en afschrikking. Mijn vraag: waar is de dialoog?”

De OVSE werd in de jaren 70, middenin de Koude Oorlog, opgericht om een platform te bieden voor militair, economisch en humanitair overleg tussen Oost en West. Greminger (Luzern, 1961), eerder Zwitsers ambassadeur bij de OVSE, wil dat zijn organisatie weer zo’n détente tot stand brengt. „Ik ben bezorgd dat de situatie anders uit de hand loopt”, zegt hij tijdens een bezoek aan Den Haag, waar hij een toespraak houdt bij het Nederlandse Helsinki Comité. „Die zenuwgasaanval in Salisbury, de uitwijzing van diplomaten en Amerikaans aanklager Mueller die dertien Russen in staat van beschuldiging stelt: al die dingen vergroten de kloof tussen Oost en West.”

Lees ook: Na de grote uitzetting van Russische diplomaten zal president Poetin „ongebruikelijk” hard willen terugslaan

Doet dit aan de Koude Oorlog denken?

„Ik zie veel overeenkomsten, maar ook verschillen. De Koude Oorlog was tot op zekere hoogte voorspelbaar. Er was een kader. Er waren spelregels. Nu zijn er meer actoren in het spel: staten, allerlei groeperingen. En het conflict wordt niet alleen meer militair uitgevochten maar op diverse terreinen. Alles wordt ingezet, zoals cyberbedreigingen, irreguliere migratie en klimaatverandering. Dit kan escaleren.”

Hoe?

„Het kan escaleren als de gevechten in de Donbas oplaaien, maar ook door een incident in het luchtruim boven de Baltische Zee. Overal in Europa worden militaire oefeningen vlakbij grenzen gehouden. Er is een schrikbarende toename van militaire activiteiten. Een paar jaar geleden hielden we dit niet voor mogelijk.”

En iedereen, zegt u, praat alleen over afschrikking?

„Op de veiligheidsconferentie in München werd over weinig anders gesproken. Op een conferentie in Warschau, laatst, organiseerden ze een speciale sessie met mij over dialoog. Alsof het iets exotisch is. Ik verwijs graag naar een NAVO-rapport uit 1967, waarin staat dat de NAVO twee fundamentele doelen heeft: afschrikking en détente/dialoog.”

Er is een schrikbarende toename van militaire activiteiten. Een paar jaar geleden hielden we dit niet voor mogelijk

Is de NAVO te belligerent?

„Ik zeg alleen dat afschrikking slechts één deel van de NAVO-missie is. Ik positioneer de OVSE als hét exclusieve platform voor dialoog. We hebben, juist nu, een plek nodig waar je kunt praten, luisteren en elkaar begrijpen.”

Maar sommige OVSE-lidstaten schenden de beginselen van de organisatie.

„Ja. Het is niet eenvoudig. We hebben formeel overleg in de Permanente Raad in Wenen, waarin de ambassadeurs van de 57 lidstaten zitten. Daar vallen tegenwoordig harde woorden. Ik bekritiseer dat niet. Tot op zekere hoogte is zoiets nodig. Het maakt deel uit van de publieke diplomatie dat de ambassadeur een officiële verklaring van zijn land voorleest. In die Raad worden landen afgerekend op hun gedrag. Maar dit is nu géén plek voor dialoog. Dus hebben we nu nieuwe kanalen geopend. Een daarvan is de ‘structured dialogue’: een minder formeel, parallel forum waar diezelfde landen concrete maatregelen bespreken om vertrouwen te herstellen en risico’s te verminderen.”

Welke maatregelen?

„OVSE-lidstaten hebben lang geleden afspraken gemaakt over militaire informatie-uitwisseling, monitoring en notificatie die dringend aan een up-date toe zijn. Vanaf welk niveau moet je militaire oefeningen aanmelden? Wanneer nodig je monitors uit? Er zijn nieuwe wapensystemen gekomen die niet door de afspraken gedekt worden. Marine-oefeningen vallen niet onder die afspraken. Als je dit formeel bespreekt, kom je op dit moment nergens. Dus doen we het low key.”

Waarom zijn er nooit updates van die afspraken geweest?

„Ze stonden jarenlang niet op de politieke radar. Na de Koude Oorlog was het Euro-Atlantische gebied relatief rustig. We dachten allemaal: oorlog, daar staan wij boven, afspraken zijn niet meer nodig. Een beetje de End of History-gedachte.”

Dialoog is fantastisch. Maar hoe kan de OVSE iets van politieke betekenis produceren als alle lidstaten akkoord moeten zijn?

„Dit is een constant dilemma. Wij zijn de enige internationale organisatie over veiligheid die inclusief is: iedereen zit aan tafel en moet gerespecteerd worden. Hoe houd je landen verantwoordelijk als ze onze principes schenden, zonder ze van tafel te jagen? We zijn niet meer de sterke ‘waardengemeenschap’ uit de jaren negentig, toen de OVSE-principes werden opgesteld en aangenomen. Consensus is nu moeilijker dan toen. Maar zodra je een besluit hebt, staat iedereen erachter. Neem onze speciale monitormissie in Oekraïne. Die heeft het conflict weliswaar niet kunnen stoppen, maar heeft wel escalatie voorkomen.”

We dachten allemaal: oorlog, daar staan wij boven, afspraken zijn niet meer nodig. Een beetje de End of History-gedachte

De monitors tellen schoten, maar wat gebeurt daar vervolgens mee?

„Als het staakt-het-vuren geschonden is, blijft het vaak even rustig en dan begint het langzaam weer. Erg vervelend. Wij kunnen geen vrede afdwingen, wel omstandigheden proberen te scheppen waarin partijen het zelf doen. We hebben een Oekraïens-Russische commissie opgezet, voor coördinatie. Helaas hebben de Russen zich teruggetrokken. Wat we ook doen, is de lokale bevolking helpen met water, elektriciteit, herstelwerkzaamheden en doorgang bij controleposten. De OVSE is een competente conflictmanager, maar we kunnen het conflict niet oplossen.”

Zwitserland is altijd neutraal. Helpt dat bij uw werk?

„Ik verdedig de principes van de OVSE en ben dus niet neutraal. Maar Zwitsers worden als onpartijdig gezien, zonder geheime agenda’s. In dat opzicht helpt het misschien wel.”

De VS zijn OVSE-lid. Wat merkt u van het Trump-effect?

„De Amerikanen zijn constructief en verdedigen onze principes. Dat er een nieuwe regering is, merk ik nauwelijks. Wat me wel zorgen baart, is dat sommige landen alles bilateraal willen doen, ook issues als veiligheid. Op een dag krijgen wij daar last van.”

Lees meer over het uitzetten van Russische diplomaten door Amerika: Ook VS uit krachtige taal jegens Rusland

Dit raakt ook de VN en de Wereld Handelsorganisatie (WTO). Overlegt u met hen?

„Soms. Het moeilijke is niet om uit te leggen dat multilateraal overleg zinvol is en blijft. Het moeilijke is om politieke leiders te vinden die er ook voor gáán. Leiders zoals we in 1975 hadden, toen de Helsinki-akkoorden werden gesloten die leidden tot de détente tussen Oost en West. Die leiders hebben we nu weer nodig. Heel erg nodig.”

Correctie (27-03-2018, 19.58 uur): in een eerdere versie van dit stuk stond 'een moordzaak met zenuwgas'. De Russische dissident Sergej Skripal en zijn dochter zijn echter nog in leven. Het is aangepast naar moordpoging.

    • Caroline de Gruyter