De Canadese klokkenluider Christopher Wylie, vorige week in Londen: „Het is fundamenteel voor een democratie dat er vertrouwen is.”

Foto Jake Naughton

Klokkenluider van Cambridge Analytica kon uitzoeken wat hij maar wilde

Christopher Wylie, klokkenluider

Als jonge twintiger werd Wylie directeur onderzoek bij het big data-bedrijf. Het was een leuke plek tot Trumps campagneleden erbij kwamen. „Of we remmen technologische vooruitgang, of we verkwanselen de democratie.”

Een klokkenluider kent geen zondagsrust. Christopher Wylie (28) werkt een mueslireep naar binnen en sleept met tafels en stoelen in een desolate kantoortuin om het zijn gesprekspartners — een paar journalisten van Europese kranten — naar de zin te maken. Elders in het pand zit zijn advocaat achter een laptop.

Nu Wylie na onthullingen in The Guardian naar buiten treedt over zijn voormalige werkgever Cambridge Analytica, heeft hij het razend druk. Dinsdag legt hij een getuigenis af in het Britse Lagerhuis. „Het is ongemakkelijk. Iedereen weet alles van mij. Emotioneel is dat zwaar. Ik zal nooit meer anoniem kunnen zijn, al verf ik mijn haar blauw [het is nu roze, red.].”

Zijn aantijgingen gaan als een lopend vuurtje de wereld over. In de kern beschuldigt hij Cambridge Analytica en moederbedrijf SCL ervan, wereldwijd, op slinkse en ook onrechtmatige wijze verkiezingen te hebben beïnvloed, vaak met gebruik van big data, verkregen via achterdeuren van sociale media.

In Kenia hielp Cambridge Analytica volgens Wylie president Uhuru Kenyatta aan winst. In India is een hoog oplopende politieke ruzie uitgebroken over banden met de data-strategen. In het Verenigd Koninkrijk speelde het bedrijf een kwestieuze rol in het Brexit-referendum.

In de Verenigde Staten verkreeg Cambridge Analytica in 2014 informatie over 50 miljoen Facebook-gebruikers en gebruikte het de profielen om de ‘alt-right’-beweging te stuwen.

Facebook maakt een existentiële crisis door, de beurswaarde daalde vorige week met 60 miljard dollar. Topman Mark Zuckerberg bood zijn verontschuldiging aan in advertenties in Britse en Amerikaanse kranten.

Lees ook: Is het wel verstandig om in te loggen via Facebook?

Deze opschudding werd veroorzaakt door een boomlange, magere twintiger, in een feloranje trui. „Ik ben in juni 2013 aangetreden bij Cambridge Analytica als directeur onderzoek, toen het bedrijf net aan het opbouwen was. Ik voel mij mede-verantwoordelijk. Ik kan niet rechtzetten wat Cambridge Analytica deed, maar ik kan de wereld wel informeren hoe het bedrijf te werk ging.”

Bent u opgestapt omdat u spijt had?

„Nee. Er was geen moment van morele openbaring. Ik had het op een gegeven moment gewoon gehad. Over spijt: mijn grote fout is dat ik mij heb laten leiden door mijn eigen nieuwsgierigheid. Ik had een miljoenenbudget en kon onderzoeken wat ik wilde. Ik raakte gewend aan de bedrijfscultuur. Dat is het niet goedpraten, maar zo is het wel. Het ging stapje voor stapje en ik ging er mee akkoord. En opeens bam: we hadden een soort commerciële versie van de NSA ontwikkeld.”

Wat zijn de misstanden?

„Cambridge Analytica kocht politici om, verleidde opponenten seks te hebben met prostituees om beelden als kompromat te gebruiken. Dit is een bedrijf dat een gigantische database heeft verzameld van persoonsgegevens, een deel daarvan is onrechtmatig verkregen. Moederbedrijf SCL beïnvloedde verkiezingen in ontwikkelingslanden, met kwetsbare democratische instellingen. Zo ziet modern kolonialisme er uit. SCL heeft meer geld verdiend met projecten na de verkiezingen door de regering van een land met natuurlijke grondstoffen in de greep te hebben.”

Noem eens een voorbeeld?

„Zonder de aanwezigheid van mijn advocaat kan ik geen details geven.”

Het is al jaren bekend dat technologiebedrijven gebruikersgegevens verhandelen. Waarom is dit bijzonder?

„Google en Facebook proberen niet bewust gebruikers te misleiden. Vergeet ook niet dat Cambridge Analytica voor het Amerikaanse, Canadese en Britse ministerie van Defensie werkte. De NSA en GCHQ [Amerikaanse en Britse elektronische surveillancediensten, red.] mogen geen gegevens verzamelen van eigen burgers, private bedrijven wel. Het gebrek aan een scheidslijn vind ik problematisch in een democratie.”

Wat deed Cambridge Analytica voor krijgsmachten?

„We deden werk met profilering en extremisme-bestrijding.”

Edward Snowden onthulde toch ook dat de NSA gegevens van Facebook en Google gebruikte?

„Het belangrijke onderscheid met de zaak-Snowden is dat deze gegevens zijn gebruikt in verkiezingen, in het Brexitreferendum. Het grootste verschil is ook dat de NSA en GCHQ niet werken voor politieke partijen. De NSA werkt niet voor de Republikeinen, Cambridge Analytica wel.”

Ik zie Donald Trump als een paar Crocs, van die lelijke sandalen, die heel even in waren

Wylie komt uit British-Columbia, aan de Canadese westkust. Hij had een moeilijke jeugd, maar belandde als tiener in de Canadese politiek. In 2010 trok hij naar het Verenigd Koninkrijk om rechten te studeren aan de London School of Economics. Hij leerde als autodidact programmeren en raakte geïnteresseerd in data-wetenschap. Hij begon aan een proefschrift. „Over hoe je modetrends kan voorspellen met algoritmen en data. Mode en politiek zijn hetzelfde. Ze gaan om de rol van een individu in de maatschappij en hoe iemand zich wil uitdrukken”, zegt Wylie. „Ik zie Donald Trump als een paar Crocs, van die lelijke sandalen, die heel even in waren. Trump is ook zo’n ding dat esthetisch lelijk en verwerpelijk is, maar dat kortstondig in trek was.”

Waarom ging u – progressief, veganistisch, homo – voor een bedrijf werken met nauwe banden met Trump?

„Toen ik door topman Alexander Nix werd aangenomen bij SCL waren Steve Bannon [Trumps campagnestrateeg, red.] en Robert Mercer [een belangrijke donateur] er nog niet bij. Het was een leuk bedrijf, met eigenzinnige mensen. Ik vond het cool om in Afrika en het Midden-Oosten te werken. Ik maakte kennis met veel culturen. Toch had ik toen al iets kunnen vermoeden. Er was een vacature omdat mijn voorganger overleed in zijn hotelkamer in Kenia onder nooit opgehelderde omstandigheden.”

Sloeg de sfeer om toen hedgefondsmiljardair Robert Mercer en Nix Cambridge Analytica opzetten als dochterbedrijf?

„Toen kwam ook Steven Bannon mee als commissaris. De vrijheid die ik had, werd beperkt. De sfeer werd giftig. We moesten opeens onderzoek doen voor wat we nu de ‘alt-right’ noemen. Ze voerden de druk op om alle intellectuele eigendommen van mijn vondsten op naam van het bedrijf te zetten. Dat weigerde ik. Ze werden agressiever. Ik besloot eind 2014 te vertrekken.”

Lees ook: Wie zijn de hoofdrolspelers in het schandaal rondom Cambridge Analytica?

Uiteindelijk heeft u dus maar anderhalf jaar daar gewerkt.

„Ja. Wel in de cruciale oprichtingsfase. Ik weet ook alles over hoe de campagne voor het Brexitreferendum in het Verenigd Koninkrijk verliep in 2016 omdat ik daar goede contacten had en een aantal betrokken bedrijven had opgezet. Ik werkte echter vooral met de Verenigde Staten. Ik was minder betrokken bij wat Cambridge Analytica op het Europese vasteland deed.”

Werkten Cambridge Analytica of SCL in Nederland?

„Dat weet ik niet.”

Vorig jaar zei Thierry Baudet van Forum voor Democratie in de Volkskrant: „Cambridge Analytica werkte niet voor ons, maar we hebben wel hun methode gebruikt.” Topman Nix, vorige week op non-actief geplaatst, beaamde dat.

Christopher Wylie zegt nogmaals niks te weten over een Nederlandse connectie. Wel weet hij dat Nix in gevoelige gevallen een werkwijze ontwikkelde waardoor Cambridge Analytica formeel op afstand staat. „De tactiek is om te factureren via meerdere bedrijven. Op de rekening zou dus niet Cambridge Analytica of SCL staan, maar een willekeurig Nederlands bedrijf, dat het werk dan weer uitbesteedt aan een ander bedrijf, dat het weer uitbesteedt aan Cambridge Analytica.”

Wat deed u in de Verenigde Staten?

„Verhaallijnen creëren zodat mensen op alt-right stemden. Veel werk was niet in opdracht van specifieke klanten. Eigenaar Robert Mercer is een miljardair. Geld verdienen met Cambridge Analytica was voor hem onbelangrijk. 15 miljoen dollar uittrekken om een bedrijf te starten en 20 miljoen per jaar investeren is voor hem een schijntje. Voor Mercer was het een handig middel om politieke doelen te stimuleren. Het voordeel van eigenaar zijn, is dat investeringen niet onder de regels voor partijdonaties vallen.”

Hoe begint u zo’n verhaallijn?

„Het begint met interviews met een focusgroep. Ik sprak twaalf mensen en hoorde hen uit. Daarna ging ik kwantitatief testen welke genoemde thema’s breder leven. Ik kreeg door dat er Amerikanen waren die een diepe angst voor de deep state hadden. Zij geloofden dat president Obama met troepen aan de grens van de staat stond, klaar om vuurwapens af te pakken en met geweld een derde termijn wilde afdwingen. Batshit crazy stuff.”

Zouden Britten zonder Cambridge Analytica voor Brexit hebben gestemd? „Absoluut niet.”

Hoe zorgde u dat die theorieën gingen leven?

„De truc is om blogs en websites te beheren die ogen als nieuws met een soortgelijke boodschap. Die sites werden onder de aandacht gebracht van mensen die op basis van psychologische analyse van hun sociale media-profielen vatbaar bleken voor de boodschap. En dan kijken ze CNN of andere mainstream media en daar horen ze er niks over. Dan zeggen ze: ah! CNN is ook onderdeel van het complot.”

Cambridge Analytica is opgericht in 2013 om de alt-right op te bouwen?

„Ja. Bannon gelooft dat als je politiek wilt scoren, je eerst de cultuuroorlog moet winnen. Het probleem was dat Breitbart, zijn platform, te veel een nichepubliek trok. Kijk, een alt-right-beweging ga je niet in San Francisco ontketenen. Wat Bannon wilde doen was kiezers in South Carolina laten opschuiven van doorsnee Republikeinse kiezers die lagere belastingen willen, tot kiezers die denken dat Obama een invasie met een geheim leger voorbereidt. Het is belangrijk om de boodschap over te brengen niet alleen tijdens de presidentsverkiezingen, maar ook tijdens de voorverkiezingen, verkiezingen op staatniveau en de voorverkiezingen daarvan.”

Cambridge Analytica werkte aanvankelijk voor toenmalig presidentskandidaat Ted Cruz. Hij kwam niet ver.

„Het is ook geen wondermiddel.”

Zou in het Verenigd Koninkrijk de Brexitstem hebben plaatsgevonden zonder Cambridge Analytica?

„Absoluut niet.”

Dat is stellig.

„De twee campagneteams die voor Brexit pleitten, werden ondersteund door twee databedrijven, Cambridge Analytica en AggregateIQ. Op papier zijn zij gescheiden, maar in de praktijk is er geen project waar AggregateIQ zelfstandig werkt. Door formeel apart campagne te voeren, kon er een miljoen pond extra worden uitgegeven, zonder de bestedingsregels te overtreden. Door mijn informatie onderzoekt de kiescommissie nu of dat wel gebeurd is. In ieder geval is dat veel extra geld in een referendum dat met slechts 2 procent verschil beslecht is. AggregateIQ deed ook niets anders dan online-targeting.”

Het is bijna onmogelijk om zonder internet, zonder sociaal platform te bestaan

Hoeveel kost het om een stemmer te targetten?

„Een penny. Minder. Het extra geld zal miljarden extra impressies hebben opgeleverd; dat is hoe vaak een advertentie bekeken wordt. Als je dan bedenkt dat je heel gericht mensen opzoekt, kan dat het verschil hebben gemaakt in het referendum.”

Dus er is geen absolute zekerheid.

„Nee. Je kan het niet aantonen. Maar vals spelen is vals spelen. Lance Armstrong had misschien de Tour ook gewonnen zonder doping. Toch zijn zijn prijzen afgepakt. Het gaat om de integriteit. Het is fundamenteel voor een democratie dat er vertrouwen is.”

Moet er ook niet uitgezocht worden of het Remain-kamp zich aan de regels hield?

„Zoek dat ook uit.”

Leave-kopstukken zeggen dat de samenwerking maar kortstondig was.

„Dat is irrelevant. Je kan in korte tijd veel informatie verzamelen, mensen benaderen en invloed uitoefenen. Tijdsbestek is irrelevant.”

Bemoeiden Bannon en Mercer zich bewust met de Brexit?

„Voor Bannon is het Verenigd Koninkrijk een culturele leider. Dit is het land van rationele, sobere mensen die geen gekke dingen doen. Als je hier een populistische beweging op gang kan krijgen, kan je het overal. In die zin was het Verenigd Koninkrijk een wegbereider voor Trump.”

Zijn big data een bedreiging?

„Er zijn fantastische dingen die wij kunnen doen met data. Wat deze affaire heeft blootgelegd, is de tekortkoming van onze maatschappij: wij hebben niet genoeg nagedacht over de grenzen. Dit zijn de nieuwe nutsbedrijven. Het is onmogelijk om zonder stromend water, zonder elektriciteit te leven. Het is bijna onmogelijk om zonder internet, zonder sociaal platform te bestaan. Je kan niet afstuderen als je niet googlet. Je kan niet solliciteren zonder LinkedIn. Deze platforms worden alleen maar belangrijker. Net als bij nutsbedrijven moet de overheid betere regels opstellen om te zorgen dat ze een publiek doel dienen.”

Lees ook: Cambridge Analytica vecht voor overleven

Is het probleem niet dat mensen onterecht veronderstellen dat Facebook onderdeel is van de openbare ruimte, terwijl het zo veel mogelijk geld wil verdienen?

„Er is geen absolute tegenstelling tussen openbaar en privé. Het is een spectrum. We moeten kunnen verwachten dat gebruikersvoorwaarden van sociale media redelijk zijn en een mate van privacy bieden. Vaak mogen apps ongemerkt je stem opnemen op je telefoon. Is dat redelijk? Nee. De vraag moet niet zijn hoe je in een digitale wereld anoniem kan blijven. Gebruikersgegevens afstaan is een onlosmakelijk onderdeel van sociale media. De vraag moet zijn hoe je ervoor zorgt dat die gegevens veilig zijn.”

Wat is er in de toekomst nog over van onze democratie als verkiezingen via internet beïnvloed worden?

„Je kan een functionerende democratie hebben waar op sociale media campagne gevoerd wordt, mits gereguleerd. Met algoritmes kan je zo nepnieuws aanpakken. Bewandelen wij deze middenweg niet, dan staan we voor een rigoureuze keuze: of we moeten er genoegen mee nemen dat wij technologische vooruitgang remmen door online ontwikkelingen te smoren. Of we verkwanselen onze democratie. Dat vind ik geen aantrekkelijke keuze.”

Het klinkt niet alsof u zich straks terugtrekt in een hutje in een Canadees bos.

„Verschrikkelijk! Ik ben niet tegen sociale media. Facebook heeft mijn profiel verwijderd. Dat is tergend. Ik kan niet bij bewijs dat ik nodig heb in mijn zaken. Nog erger: ik kan niet meer bij apps waarmee je inlogt via Facebook. Ik zit verstoken van Tinder. Zo saai.”

    • Melle Garschagen