EU-landen solidair met Britten na gifgasaanval

Reactie gifgasaanslag EU-lidstaten zetten Russische diplomaten massaal uit. Premier May mag gewoon meepraten in Brussel. De Brexit lijkt even vergeten.

Het wapen van de Russische Federatie bij de ambassade van Rusland in Nederland aan de Andries Bickerweg. Foto Robin Utrecht / ANP

Een koude douche voor de Russen, een warm bad voor de Britten. Het EU-besluit om massaal Russische diplomaten uit te zetten vanwege de gifgasaanslag in Salisbury is niet alleen een spectaculair signaal aan Moskou. Het is ook een niet zo subtiele hint aan Londen, dat al dat gepraat over Brexit en nationaal zelfbeschikkingsrecht in deze geopolitieke context waanzin is.

De Duitse regering sprak maandag van „een sterk signaal van solidariteit” met de Britten. Premier Rutte maakte bekend dat Nederland twee Russen uitzet en wees op de vrijdag in Brussel gehouden top, toen de Britse premier May over elke crisis – van Salisbury tot de handelsperikelen met de VS – op EU-niveau mocht meepraten, iets wat na Brexit niet meer kan. „Is dit niet het moment voor haar om naar de tv te gaan en te zeggen: I reconsider”, vroeg Rutte zich maandag in de Tweede Kamer af, tijdens een debat over de EU.

Of de tussen de VS, Canada en de EU gecoördineerde diplomatieke actie, die in totaal meer dan honderd Russische diplomaten treft, Brexit ongedaan kan maken, is moeilijk voorstelbaar. Maar de Britten kunnen de betuigde EU-solidariteit wel waarderen.

Minister Boris Johnson van Buitenlandse Zaken prees maandag de „buitengewone internationale reactie van onze bondgenoten”. May had het in het Lagerhuis over „grote solidariteit van onze vrienden”.

Op hun EU-top vrijdag hadden EU-leiders al eensgezind verklaard dat Rusland „zeer waarschijnlijk” achter de chemische aanval op de Russische oud-spion Skripal en diens dochter zit. „Er is geen geloofwaardige andere verklaring”, aldus Rutte. Maandag voegde hij hier in de Tweede Kamer aan toe dat „dat we helemaal klaar zijn met dit soort acties”.

Ook kwam het nieuws dat veertien EU-landen tot actie overgaan. Aan het einde van de dag stond de teller op zestien. Samen zetten zij zo’n dertig diplomaten uit. De Duitse regering liet weten dat de uitwijzing ook gebeurt tegen de achtergrond van een recente, „met grote waarschijnlijkheid” door Rusland uitgevoerde cyberaanval op het computersysteem van de bondsregering.

Het bestaan van het zenuwgas novitsjok is heel lang ontkend, ook door het Westen: ‘Onbekende’ nieuwkomer was allang bekend

Ook de NAVO overweegt stappen, al zijn er volgens een ingewijde „qua Russen niet veel meer om naar huis te sturen.” Sinds de Russische inname van de Krim is er in de praktijk geen samenwerking meer. De helft van de Russische NAVO-missie werd eerder al uitgezet.

Indruk van verdeeldheid

Dat in eerste instantie niet alle EU-landen meedoen roept vragen op en kan de indruk wekken van verdeeldheid. Toch lijkt dat wel mee te vallen. Italië, dat vanwege economische belangen van oudsher niet te hard wil zijn voor Rusland, zet toch twee diplomaten uit.

België, dat in de EU zelden uit de pas loopt, stond maandag niet op het lijstje, maar beraadt zich nog. Sommige landen (Luxemburg, Malta) doen niet mee omdat ze nauwelijks diplomaten in Moskou hebben en niemand meer over zouden hebben na de te verwachten ‘vergelding’. In andere landen (Ierland, Zweden) moeten parlementen worden geraadpleegd. Griekenland en Cyprus gelden als pro-Russisch.

Ook Bulgarije doet niet mee. Omdat het als roulerend EU-voorzitter neutraal wil blijven, maar ook omdat de Bulgaarse premier afhankelijk is van pro-Russische coalitiegenoten. De zogenoemde Visegrad 4 (Polen, Hongarije, Slowakije, Tsjechië) lijken verdeeld.

„Polen is zeer anti-Moskou”, zegt Vessela Tsjerneva van denktank European Council on Foreign Relations. „Maar Hongarije en Slowakije zijn dat niet. De Hongaarse premier Orbán is zelfs een fan van Poetins autoritaire aanpak.” Desondanks bleek zelfs Hongarije zich maandagavond te hebben aangesloten bij de actie.

Tsjerneva betwijfelt of de EU-actie veel indruk maakt op Moskou. „Bij Buitenlandse Zaken zullen ze er minder blij mee zijn, het beperkt hun manoeuvreerruimte”, zegt ze. „Maar voor de hardliners in het Kremlin is dit goed nieuws. Poetin zal hier propaganda van maken: zie je wel wat ze met ons doen! We zullen reageren als helden!”

Met medewerking van Mark Kranenburg in Den Haag en Juurd Eijsvoogel in Berlijn