Bij Philip Kerr waren niet alleen nazi’s fout

Philip Kerr (1956-2018) Vrijdag overleed de Schotse thrillerschrijver Philip Kerr, populair om zijn historische Bernie Gunther-thrillers. Zijn stijl was literair en zijn verhalen zochten altijd de morele complexiteit op.

Philip Kerr tijdens een interview in 2015. Foto Alberto Estevez / EPA

Moord is niet altijd een misdaad, zei de vrijdag overleden schrijver Philip Kerr vorig jaar in een interview. Daarmee nam de Schotse thrillerschrijver een vergelijkbaar standpunt in als zijn held, de moreel niet altijd zuivere Bernie Gunther, een Duitse detective. De situatie is bepalend, wist Kerr. „Sommige mensen moeten nou eenmaal dood. Ik heb er geen absolute morele code over, maar als voormalig rechtenstudent ken ik de complexiteit. Ik ben bang dat het vermoorden van Hitler, hoewel toch moord, volledig verdedigbaar is.”

Morele ambiguïteit speelde de hoofdrol in het oeuvre van Kerr, dat bestond uit bijna veertig boeken, waaronder twaalf historische thrillers over Bernie Gunther. Philip Kerr (Edinburgh, 1956) werkte ooit als copywriter bij een reclamebureau, waar hij naar eigen zeggen zijn kopij veel sneller schreef dan de tijd die ervoor stond, zodat hij uren overhad om zijn romans te tikken. In 1989 werd hij fulltime schrijver, waarna hij in korte tijd drie boeken schreef die later De Berlijnse Trilogie genoemd werden, omdat ze zich afspeelden in de Duitse hoofdstad bij de opkomst van de nazi’s in de jaren dertig. Zijn grote doorbraak kwam zestien jaar later, toen hij na jarenlange literaire omzwervingen in technologiethrillers, sciencefiction en non-fictie, weer verder ging met de serie over Bernie Gunther.

Morele afgronden

Die thrillers waren aantrekkelijk door de historische achtergrond van de grote gebeurtenissen in de wereldpolitiek – met name de Tweede Wereldoorlog. Kerr documenteerde zich door uitgebreid archiefonderzoek en schreef enkele keren over historische gebeurtenissen rond werkelijke nazi-kopstukken. Maar het merendeel van zijn verhalen gaat over de burgers die in de grote geschiedenis overgeslagen worden, over hoe zij langs morele afgronden lopen. „Feit is: het is gemakkelijk om een slecht mens te herkennen. Hij ziet er net zo uit als jij en ik”, liet hij Bernie Gunther eens zeggen.

Dat de nazi’s de bad guys waren, betekende bij Kerr niet dat de rest automatisch goed was: de oorlogssituatie kon evengoed overwinnaars en slachtoffers corrumperen. Zelf bleek Bernie Gunther, het morele kompas van de serie, ook ex-SS’er. Onderscheid dan het goede nog maar eens van het kwade, was de ondertoon van De een van de ander (2006). Dat boek geldt als een hoogtepunt in zijn oeuvre, naast de trilogie en het bekroonde Als de doden niet herrijzen. Hoewel Kerr met zijn spannende boeken een groot lezerspubliek aansprak, gaf hij het hen niet cadeau: zijn thrillers vereisten beslist oplettendheid. Kerrs stijl was, in vergelijking met anderen in het thrillergenre, intelligent en literair.

Het spannendste boek dat hij zelf ooit las was dan ook Lolita van Nabokov, zei hij eens tegen The New York Times. „Niets geeft je zo’n thrill als goed schrijven.” Kerr toonde zich geen ondubbelzinnig liefhebber van het thrillergenre: „Het geweldige – misschien het enige geweldige – aan misdaadverhalen is dat ze een begin, midden en einde hebben. Te vaak vergeten moderne romans het verhaal en de noodzaak om de lezer bij de les te houden.”

Kerr, die getrouwd was en drie kinderen had, overleed vrijdag door een niet bekendgemaakte oorzaak in zijn woonplaats Wimbledon, bij Londen, en werd 62 jaar. Zijn dertiende Bernie Gunther-boek, Greeks Bearing Gifts, staat gepland voor publicatie in april.