Recensie

Japan in de ogen van Vincent van Gogh: weerbarstig stijlvol

Van Gogh & Japan De expositie in het Van Gogh Museum toont hoe de inspiratie die Van Gogh ontleende aan verfijnde Japanse kleurenhoutsneden hem niet afbracht van zijn persoonlijke, weerbarstige stijl.

Vincent van Gogh, ‘De wiegster (Augustine Roulin’), 1889. Rechts zijn inspiratie: Toyohara Kunichika, ‘Acteur in vrouwenrol met koekoeksbloemen’, 1867. Foto’s The Art Institute of Chicago; Waseda University Theatre Museum, Tokio

Wie goed kijkt ziet scheurtjes, punaisegaten en zelfs verfvlekken in Japanse prenten die Vincent van Gogh ooit bezat. Misschien zijn de beschadigingen het gevolg van de opslag, in stapels, op de zolder van de Parijse kunsthandel waar hij dergelijke bladen bij tientallen en voor een habbekrats kocht. Zeker zijn het de sporen van Van Goghs gebruik ervan: hij prikte ze aan de wand en had ze in de buurt bij het schilderen.

De bescheiden bladen contrasteren scherp met de kostbare, puntgave exemplaren die elders in de expositie de fascinatie van de schilder voor de kleurige houtsneden van Japanse grootmeesters als Hokusai en Hiroshige kracht bij zetten. Het effect van die Japanse prenten, opgehangen naast werken die Van Gogh erop baseerde, is ronduit grandioos. En de aanwezigheid van vele werken die zelden in Nederland te zien zijn geweest, zoals het Zelfportret met verbonden oor uit Londen en De wiegster (Augustine Roulin) uit Chicago, maakt de expositie bij voorbaat tot een triomf.

Lees ook over de voorbereiding van de tentoonstelling: ‘Zo’n expositie vergt lobbywerk en jaren geduld’

Net als Gauguin en Monet

Courtisane (naar Eisen) door Vincent van Gogh, Parijs, oktober-november 1887 Van Gogh Museum, Amsterdam (Vincent van Gogh Stichting)/ Maurice Tromp

Dat Vincent van Gogh (1853-1890) grote belangstelling had voor de Japanse kunst, is overigens bepaald geen geheim. En hij was ook niet de enige: net als bijvoorbeeld Claude Monet en Paul Gauguin raakte hij onder de indruk van Japanse werken van prent- en toegepaste kunst die sinds het midden van de negentiende eeuw de Europese markt overspoelden. De themakeuze van landschappen, portretten en straattaferelen van Japanse houtsneden uit de achttiende en negentiende eeuw vormde een inspiratiebron. En hun uitgesproken kleuren en geabstraheerde figuren, opvallende vlakverdelingen, stevige contourlijnen en door de beeldrand abrupt afgesneden motieven, oefenden onmiskenbare invloed uit.

Japanse vormentaal

Expositie en catalogus plaatsen het ‘japonisme’ van Van Gogh geduldig en stapsgewijs in de brede context die het verdient. Kopieert de kunstenaar aanvankelijk prenten van bijvoorbeeld Hiroshige, allengs incorporeert hij steeds andere aspecten van de Japanse vormentaal in zijn eigen werk. Hij kiest een hoog of juist laag standpunt in landschappen, en felle tinten in de achtergrond van gestileerde portretten. In een schilderij van een grillig gevormde rotspartij zijn de donkere omtreklijnen en gevarieerde kleuren ontleend aan een Hiroshige-prent van een bijna patchworkachtig vormgegeven rots aan een meer.

Als een Japanse asceet: zelfportret van Vincent van Gogh uit 1888. Uit Harvard Art Museums/Fogg Museum, Cambridge, MA, legaat van de collectie van Maurice Wertheim, Class of 1906 Foto Van Gogh Museum Amsterdam

Uiteindelijk wordt Japan voor de schilder ook tot een persoonlijk ideaal: hij ziet er een weerspiegeling van in het zonnige Zuid-Frankrijk, en streeft een op Aziatische leest geschoeid ambachtsverbond met collega-schilders na. In 1888 portretteert hij zichzelf, met mager gezicht, kortgeschoren hoofdhaar en ietwat schuine ogen, vermomd als een Japanse asceet. Maar ondanks deze verregaande identificatie maakt de expositie ook duidelijk hoezeer Van Gogh toch steeds zijn eigen weerbarstige manier van werken bleef prefereren boven het verfijnde van de Japanse prenten.

Prent van courtisane

Misschien bestond het ideaal nog meer in het hoofd van de kunstenaar dan in het voorbeeld van de topwerken van Japanse prentkunst die zo fraai in de expositie zijn vertegenwoordigd. De courtisane in Japanse dracht die Van Gogh in 1887 schilderde, is gebaseerd op het omslag van een aan Japan gewijd, recent nummer van het weekblad Paris illustré. En niet naar de magnifieke, maar spiegelbeeldige, originele kleurenhoutsnede uit 1830 van de Japanse prentkunstenaar Keisai Eisen.

Vanuit hoog standpunt, als op Japanse prent: Vincent van Gogh, La Crau met bloeiende perzikbomen, 1889. The Samuel Courtauld Trust, The Courtauld Gallery, London
Geïnspireerd op Japanse prenten: Amandelbloesem, Vincent van Gogh, Saint-Rémy-de-Provence, februari 1890 Foto Van Gogh Museum, Amsterdam (Vincent van Gogh Stichting)/ Maurice Tromp