Opinie

Facebook heeft wel héél veel vertrouwen verspeeld

Bij alle zorgen die de burger over bedreigingen van de democratie al kan hebben, kan nu ook zonder enige omhaal het fenomeen Facebook worden opgeteld. Over dit gratis sociale netwerk met inmiddels 2.2 miljard gebruikers, dat is uitgegroeid tot de grootste nieuwsdistributeur ter wereld, werd deze week een schandaal bekend waarvan de betekenis heel groot is. Het raakt bovendien de kern van de digitale samenleving: het vertrouwen in digitale informatie en daarmee (zelfs) in eerlijke democratische verkiezingen.

Facebook lijkt al twee jaren op de hoogte te zijn geweest van een datalek waarbij de gegevens van vijftig miljoen Amerikaanse Facebook-leden door het bedrijf Cambridge Analytica zijn misbruikt voor politieke manipulatie in de Amerikaanse presidentsverkiezingen. Dat de Trump-campagne destijds doelgericht burgers wist aan te spreken op hun eventuele voorkeuren en uitzonderlijk handig was in het verspreiden van negatieve informatie over de tegenkandidaat was al bekend. Maar dat dit kon gebeuren op individueel niveau, op deze schaal en zonder toestemming van de gebruikers niet. Dit gaat niet meer om doorgeschoten datatechnologie toegepast in een relatief nieuwe omgeving zonder over de ethische consequenties goed is nagedacht, eventueel gefaciliteerd door onvoldoende wettelijke privacy bescherming. Nee, dit was platte kwade trouw, vermoedelijk uit winstbejag.

De opzet te manipuleren, om persoonsgegevens tegen de regels van het netwerk in te ‘oogsten’ en daarna te misbruiken om, in de woorden van de dader/klokkenluider de ‘innerlijke demonen’ van de kiezer te kunnen bespelen. Nota bene met medeweten, althans zonder tijdige tegenmaatregelen, van Facebook die daarmee in één keer het vertrouwen van heel veel niets vermoedende gebruikers lijkt te hebben verspeeld. Op sociale media leidde dit tot de niet onbegrijpelijke oproep #deletefacebook.

Politieke marketing met datatechnologie bereikte hiermee een nieuw dieptepunt. Van politieke ‘boodschappen’ is de burger al een vrij ruimte interpretatie van het begrip ‘waarheid’ gewend, of ze nu via campagneborden, flyers of ‘uitzendingen van politieke partijen’ worden verspreid. Spin en interpretatie horen erbij; maar wat in de Amerikaanse campagne is vertoond op het gebied van het individueel belasteren en beschimpen van andere kandidaten, toegesneden op nietsvermoedende Facebookgebruiker tartte iedere verbeelding. Dat Cambridge Analytica met opzet immoreel handelt werd deze week bevestigd door het Britse Channel 4 News dat aantoonde dat het bedrijf ook bereid is om met chantage- en undercovertechnieken kandidaten zélf rijp te maken voor het internetschavot. Verkiezingen werden door het bedrijf gedegradeerd tot casino’s waarin de speeltafels op afstand werden bestuurd. Facebook keek toe.

Inmiddels staan de Britse en Amerikaanse autoriteiten, terecht, op hun achterste benen; Facebook kondigde, veel te laat, een diepgravend intern onderzoek aan. Facebook-oprichter Mark Zuckerberg erkende fouten te hebben gemaakt en belooft nu beterschap. Misschien wordt het voor de digitale burger inderdaad tijd om een alternatief sociaal netwerk te vinden, zoals het heersende sentiment op sociale media luidt. Niet alleen de macht en de rol, maar het concept van Facebook zélf lijkt namelijk deel van het probleem. Waar dit laagdrempelige, mondiale sociale netwerk eerst de belofte van vooruitgang inhield, van democratisering van kennis, inspraak en transparantie, blijkt het in de praktijk evenzeer een voertuig van haat, valse informatie, manipulatie en polarisatie. Aan regulering heeft het wereldwijd dus ook ontbroken.

De hardnekkige houding van Facebook zichzelf als ‘technologisch platform’ te zien, met minimale regulering en veel verantwoordelijkheid voor de gebruikers zelf, heeft in de praktijk duistere krachten vrij baan geboden. Facebook bleek ook een kanaal om terreur mee aan te wakkeren en de publieke opinie met nepnieuws te vergiftigen. Daarmee werden vrede en veiligheid juist ingeperkt. Facebook is te machtig geworden en kan zijn verantwoordelijkheid niet aan, zo is gebleken. In Nederland zou het datalek tot draconische boetes van de Autoriteit Persoonsgegevens hebben kunnen leiden. Elders in de wereld is de wetgever zwak gebleken, of afwezig en moet de burger het zelf oplossen. Dat betekent dus voor iedere gebruiker alle privacy-instellingen herijken, inclusief alle apps waar het Facebook account toegang toe biedt. Of kiezen voor de meest radicale oplossing: wegwezen bij Facebook, hoe moeilijk dat voor velen ook zal zijn.

In het Commentaar geeft NRC zijn mening over belangrijke nieuwsfeiten. De commentatoren schrijven deze artikelen in samenspraak met de hoofdredactie.