EU betaalt mee aan dodelijke grensbewaking Turkije

Vluchtelingen

Een geldstroom van de EU naar Turkije wordt gebruikt voor het met verregaande middelen tegenhouden van Syrische vluchtelingen.

De Europese Unie heeft pantservoertuigen gefinancierd waarmee het Turkse leger langs de nieuwe grensmuur met Syrië patrouilleert. Met de voertuigen – type Cobra II – financiert de EU materieel waarmee vluchtelingen worden opgespoord, waarna ze risico lopen te worden beschoten. Dat blijkt uit onderzoek van de Deense media Politiken en Danwatch, in samenwerking met het journalistieke netwerk European Investigative Collaborations (EIC), waarvan NRC deel uitmaakt.

De voertuigen zijn uitgerust met telescopische masten met warmtegevoelige camera’s die tot vier meter hoog kunnen worden uitgeschoven. Zo kunnen grensbewakers over de muur kijken en bewegingen in de gaten houden. De sensoren van de camera’s zijn zo gevoelig dat ze ook ’s nachts personen al op kilometers afstand kunnen waarnemen.

Wie toch probeert zelf over te steken, wordt beschoten, zegt vluchteling Samir Ali

Nederland en de andere EU-lidstaten hebben een grote bijdrage geleverd aan de Cobra’s. Ze maken deel uit van een project van 47,5 miljoen euro, waarvoor 82 voertuigen aan het Turkse leger zijn geleverd. De EU nam daarvan bijna 36 miljoen euro voor zijn rekening. De rest wordt betaald door de Turkse overheid.

Deze financiering staat los van de Turkijedeal uit 2016. Toen trok Europa 3 miljard euro uit voor hulp aan de 3,5 miljoen Syrische vluchtelingen in Turkije. In ruil daarvoor zou Turkije de vluchtelingen opvangen die uit Europa werden teruggestuurd. Nu blijkt dus dat er vanuit Europa nog een andere geldstroom naar Turkije loopt, die in de praktijk ook wordt gebruikt voor het tegenhouden van Syrische vluchtelingen.

Lees meer over de Turkijedeal in het artikel: Vijf gevolgen van de Turkijedeal

Scheermesjes-draad

De grensmuur is opgetrokken uit betonnen delen van drie meter hoog, met daarvoor een greppel van 2,5 meter diep en hekken met scheermesjesdraad. Er zijn wachttorens met camera’s die mensen waarnemen als ze vanaf de Syrische kant dichterbij komen. Uit luidsprekers krijgen die in het Turks en Arabisch te horen dat ze niet dichterbij mogen komen. Doen ze dat toch, dan kunnen ze worden beschoten met van afstand bedienbare machinegeweren. Dat gebeurt ook, zeggen mensenrechtenorganisaties en inwoners van de grensregio.

Turkije heeft genoeg redenen om de grens beter onder controle te willen krijgen. In 2013 gingen er twee autobommen af in het grensstadje Reyhanli, waarbij meer dan vijftig doden vielen. Volgens de autoriteiten waren de bommenleggers afkomstig uit Syrië. Verder zijn veel van de buitenlandse jihadisten die zich aansloten bij IS via Turkije naar het kalifaat gereisd. En andersom wisten IS-strijders zich te verstoppen in de vluchtelingenstroom richting Turkije.

Volgens deskundigen draagt de EU met de financiering van de voertuigen mogelijk bij aan mensenrechtenschendingen

In de praktijk betekent de verscherpte grenscontrole dat bijna niemand meer Turkije binnenkomt. Als de muur binnenkort klaar is, schermt hij de gehele grens van 911 kilometer af. De enige gaten zijn dan nog bij rivieren en in berggebieden. „Toen de oorlog in 2011 uitbrak, trokken er soms wel duizend Syrische vluchtelingen per dag door ons dorp”, zegt Osman Kulte uit het Turkse Akinci. „Maar sinds de bouw van de muur is de stroom opgedroogd.”

Wie toch probeert zelf over te steken, wordt beschoten, zegt Samir Ali, een vluchteling uit Aleppo, die in Reyhanli een winkel opende, nog voor de bouw van de muur. Zijn zus, die in Syrië is achtergebleven, kan alleen met een mensensmokkelaar naar Turkije proberen te komen.

Volgens het Syrische Observatorium voor Mensenrechten zijn sinds september 42 Syriërs gedood bij pogingen de grens over te steken. Donderdag publiceerde Human Rights Watch een onderzoek waarin ooggetuigen vertelden over veertien doden sinds september, onder wie vijf kinderen. De Europese Commissie zegt tegen EIC dat zij dit soort berichten niet kan verifiëren en ook geen bevestiging van de Turkse overheid krijgt.

Mensenrechtenschendingen

Volgens deskundigen draagt de EU met de financiering van de voertuigen mogelijk bij aan mensenrechtenschendingen. Thomas Spijkerboer, hoogleraar migratierecht aan de Vrije Universiteit: „Als de EU materieel aan een derde partij levert, wetende dat die partij het zou kunnen gebruiken op een manier die strijdig is met het internationaal recht, namelijk het recht op leven, lijkt het me dat ze meehelpen aan een schending van het internationaal recht.”

Over de muur zegt hij: „Als de grens een muur zonder deuren is, is dat in strijd met het non-refoulement-beginsel.” Volgens die regel uit bijvoorbeeld het VN-Vluchtelingenverdrag mogen mensen niet worden teruggestuurd naar een land waar zij gevaar lopen. Ook mogen zij niet worden geweigerd aan de grens van zo’n land. „Door die muur zonder deur wordt het voor hen onmogelijk om een gebied te verlaten waar zij gegronde vrees voor vervolging hebben.”

Thomas Gammeltoft-Hansen van de Deense Aarhus Universiteit deelt de kritiek. Volgens hem kan de EU het schenden van het non-refoulementbeginsel niet zomaar in de schoenen van Turkije schuiven. „Als de EU-landen dit type grensbewaking actief financieren en weten dat met dit materieel de rechten van vluchtelingen worden geschonden, kunnen zij in principe medeplichtig zijn.”

De Europese Commissie bevestigt de financiering van de Cobra’s, maar benadrukt in een reactie dat zij „geen militair of dodelijk materieel aan Turkije levert”. Ook het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken vindt dat de pantservoertuigen daar niet onder vallen. Maar, zegt Buitenlandse Zaken ook, berichten over dodelijke schietincidenten aan de grens zijn „zorgelijk”. „Hoewel het kabinet vaststelt dat Turkije een zeer lange grens bewaakt die grenst aan een gebied in oorlogssituatie, is het neerschieten van een vluchteling evident onacceptabel.” De Turkse regering heeft niet gereageerd op vragen.

EIC-partners The Black Sea en L’Espresso hebben meegewerkt aan het onderzoek.