Recht & Onrecht

Aan de EU zuidgrens is het redden van migranten nu een misdrijf

Met de vervolging van een schipper die migranten uit de Middellandse Zee redde is weer een grens gepasseerd, betoogt Martijn Stronks in de Verblijfscolumn.

Eritreese migranten springen overboord, op weg naar een reddingsschip van de NGO Proactiva Open Arms AP Photo/Emilio Morenatti

In Italië is afgelopen weekend de boot ‘Open Arms’ van een Spaanse NGO in beslag genomen. De schipper had geweigerd om de 218 migranten die ze uit zee hadden gered over te dragen aan een Libische patrouilleboot. Zowel het Italiaanse Maritime Rescue Coordination Centre in Rome als de Libiërs hadden daar nadrukkelijk om verzocht. In plaats daarvan bracht het schip een moeder en kind naar Malta, waar zij in kritieke toestand in een ziekenhuis werden opgenomen, en de overige migranten naar Italië. De organisatie en de schipper werden in staat van beschuldiging gesteld voor medewerking aan een criminele organisatie in mensensmokkel.

Gedoe bij de grens

Het bericht haalde enkele internationale kranten, waaronder Le Monde, El Pais en The Telegraph, in Nederland berichtte Trouw erover. Voor wie de berichtgeving over bootvluchtelingen in de Middelandse zee slechts met een schuin oog volgt, zal de zaak het zoveelste geval van gedoe bij de zuidgrens van Europa zijn. De bootvluchtelingen op de Middellandse zee zijn al jaren een doorn in het oog van wie een streng Europees grensbeleid voorstaat. Bootvluchtelingen zijn het meest zichtbare bewijs dat de toestroom van migranten niet goed valt te beheersen. En zulk gebrek aan controle over onze grenzen verdragen wij Europeanen maar bar slecht.

Idee in de lucht

Juist daarom werd op de kop af twee jaar geleden de EU-Turkije-deal opgetuigd. Die moest ervoor zorgen dat het aantal bootvluchtelingen drastisch zou afnemen. Of dat ook daadwerkelijk effect heeft gehad, daarover verschillen de meningen (vergelijk bijv. dit rapport van de Europese Commissie en dit artikel van Thomas Spijkerboer). Duidelijk is wel dat de deal sindsdien wordt gezien als het pronkstuk van Europees migratiebeleid. Het is een vorm van Realpolitik waar kennelijk steeds meer politici voor warmlopen. Dat de mensenrechtensituatie voor asielzoekers in Griekenland al jaren bedroevend is en dat het maar de vraag is of Turkije de rechten van asielzoekers beschermt, nemen we maar wat graag voor lief. Als we maar het idee hebben dat we de controle over onze buitengrenzen in de lucht kunnen houden.

Zodra we het gevoel van controle weer hebben, vergeten we grif dat we in de EU-Turkije-deal ook hadden beloofd meer vluchtelingen te herverdelen in Europa. Tegenover scherpere grenscontrole zou een hogere opname van vluchtelingen staan. Daar komt in de praktijk echter niets van terecht. ‘Het akkoord is nog steeds niet serieus geïmplementeerd’, zegt Gerald Knaus, een van de bedenkers van de deal, daarover deze week teleurgesteld in een artikel in De Groene Amsterdammer.

Gewiekst frame

Cruciaal voor het steeds scherpere Europese grensbeleid is een gewiekst frame dat nu zo is ingeburgerd dat niemand er nog van opkijkt. Een belangrijk uitgangspunt van het beleid is namelijk om het ‘businessmodel’ van de smokkelaars te doorbreken. Het idee is dat de mensensmokkelaars de oorzaak zijn van de bootvluchtelingen en de doden op de Middellandse zee. En dat ze daar ook nog eens grof geld mee verdienen.

Dat is natuurlijk een sterk frame, want wie is er nu vóór mensensmokkel? Het smokkelen van mensen is in strijd met de mensenrechten, niemand zal betwisten dat daartegen moet worden opgetreden. En natuurlijk moet dus ook streng worden opgetreden tegen iedere organisatie die mensen Europa binnen smokkelt per boot. Je zou bijna vergeten dat het succes van het businessmodel van de smokkelaars vooral bestaat doordat de EU vluchtelingen geen legale toegang biedt tot Europa.

Sussende werking

Er gaat een fijne sussende werking uit van dit soort politieke beeldvorming. Zo’n EU-Turkije-deal, en hóp de toestroom naar Europa is onder controle. Smokkelaars zijn het kwade genie achter bootvluchtelingen, en hóp we gaan de smokkelaars straffer aanpakken. Maar ondertussen verschuift de Europese Realpolitik steeds wat verder op, we trekken ons steeds wat minder aan van internationale verplichtingen en mensenrechten. Zo kan het dus gebeuren dat we Libische patrouilleboten zien als rechtmatige uitvoerders van Europees grensbeleid. Dat we asielzoekers in internationale wateren terugsturen naar een onveilig Libië. Dat we amper aan hervestiging van vluchtelingen doen uit Turkije. Dat we nauwelijks omkijken naar de situatie voor asielzoekers die vastzitten in Griekenland. En sinds vorige week dus dat een NGO die zich richt op de redding van mensenlevens in de Middellandse zee wordt vervolgd voor mensensmokkel.

Als Realpolitik onvermijdelijk is, laten we ons dan ook maar niet verschuilen achter schijnheilige frames en proberen onder ogen te zien wat deze politiek in de praktijk kost.

De Verblijfscolumn wordt een keer per maand geschreven door Martijn Stronks in samenwerking met Verblijfblog, het blog van het Amsterdam Centre for Migration and Refugee Law van de Vrije Universiteit Amsterdam. Martijn Stronks is jurist en filosoof en is als universitair docent verbonden aan de VU. Twitter: @MartijnStronks Lees ook zijn eerdere blog over dit thema

    • Martijn Stronks