‘Tegen’-kamp wint referendum over inlichtingenwet waarschijnlijk nipt

De verwachte uitslag is een forse tegenvaller voor het kabinet, dat had gehoopt op een overtuigende ‘voor’-stem. Het kabinet moet de wet nu waarschijnlijk „heroverwegen”.

Minister Kajsa Ollongren (Binnenlandse Zaken, D66) brengt woensdagochtend vroeg haar stem uit voor het referendumFoto Sander Koning / ANP.

Het ‘tegen’-kamp lijkt het raadgevend referendum over de nieuwe Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten nipt te hebben gewonnen. Donderdagochtend vroeg, na het tellen van 83 procent van de stemmen, gingen de tegenstemmers aan de leiding met 48,9 procent van de stemmen, tegenover 47,2 procent voor het ‘voor’-kamp. Zo’n vier procent van de stemmen was blanco. Vooral in de grote steden, en in gemeenten waar woensdag alleen het referendum werd gehouden, stemde een grote meerderheid tegen de wet.

Dat het ‘tegen’-kamp het referendum lijkt te gaan winnen, is heel verrassend. In meerdere peilingen afgelopen week stond het ‘voor’-kamp nog op een ruime voorsprong. De opkomst bij het referendum lag donderdagochtend vroeg op ruim 51 procent. Daarmee is de opkomstdrempel van 30 procent ruimschoots gehaald en is de uitslag van het referendum geldig. Een belangrijke factor hierbij was waarschijnlijk dat het referendum tegelijk met de gemeenteraadsverkiezingen werd gehouden.

Dat het ‘tegen’-kamp veel beter lijkt te hebben gescoord dan voorspeld kan samenhangen met het feit dat zijn campagne een stuk zichtbaarder was. Het kabinet besloot pas op het allerlaatste moment campagne te voeren voor de wet. Die keuze lijkt in elk geval verkeerd te hebben uitgepakt. Minister van Binnenlandse Zaken Kajsa Ollongren (D66), politiek verantwoordelijk voor de wet, wilde woensdagnacht nog niet op de uitslag vooruitlopen. Premier Mark Rutte noemde de voorspelde uitslag „razend spannend”.

In de exitpoll van onderzoeksbureau Ipsos, die de NOS woensdagavond even na 21.00 uur publiceerde, gingen voor- en tegenstanders al nek-aan-nek. De voorspelling was toen dat 49 procent van de stemmers voor de wet zou hebben gestemd en 48 procent tegen. De foutmarge was echter vijf procentpunt, waardoor de definitieve uitslag nog behoorlijk anders kon uitvallen, en dat dus zeer waarschijnlijk ook doet.

Lees ook: Volg het binnenlopen van de uitslag van het referendum live via onze site.

De vermoedelijke uitslag is een forse tegenvaller voor het kabinet, dat graag een overtuigend ‘voor’ had willen zien voor de nieuwe wet, die volgens de coalitiepartijen nodig is in de strijd tegen het terrorisme. Als de uitslag definitief een ‘nee’ wordt, zal het kabinet de invoering van de nieuwe inlichtingenwet moeten „heroverwegen”. Dat betekent dat het kabinet opnieuw moet bekijken of de wet wel op deze manier kan worden ingevoerd. Coalitiepartij CDA heeft aangegeven bereid te zijn de uitslag naast zich neer te leggen, hoe die ook uitvalt. D66-Kamerlid Kees Verhoeven zei woensdagnacht in een reactie dat de spannende uitslag laat zien dat er veel „zorgpunten” over de wet zijn en dat het kabinet die bij een eventuele heroverweging moet meenemen.

Diensten mogen kabel aftappen

De nieuwe Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten geeft de geheime diensten extra bevoegdheden. Zo mogen zij straks op grotere schaal internetverkeer van de kabel aftappen (het zogeheten ‘sleepnet’), bijvoorbeeld in een onderzoek naar de dreiging van een jihadist. Nu mogen de diensten alleen heel gericht één persoon of organisatie op de kabel tappen. De nieuwe wet bevat verder meer expliciete regels over hoe de geheime diensten computers mogen hacken.

Tegenstanders van de nieuwe wet zijn bang dat de extra bevoegdheden de privacy van burgers te zeer aantasten en spraken in de campagne steeds over de ‘sleepwet’. Het referendum leidde de afgelopen weken in elk geval tot een levendige en inhoudelijke discussie over de balans tussen veiligheid en privacy. Dat is al winst, zegt Ton Siedsma van Bits of Freedom. „We hebben het gevoel gekregen dat privacy als onderwerp eindelijk volwassen is geworden.” Hoogleraar Paul Abels, bijzonder hoogleraar inlichtingenstudies, twitterde woensdag dat de uitslag er wat hem betreft niet eens echt toe doet. „De regering, de diensten en de toezichthouders doen er goed aan de geuite zorgen mee te wegen in het verdere proces.”

Voorlopig laatste referendum

Het referendum over de inlichtingenwet is vrijwel zeker het laatste raadgevend referendum dat voorlopig in Nederland is gehouden. De Tweede Kamer heeft vorige maand ingestemd met het kabinetsplan om het raadgevend referendum af te schaffen, de Eerste Kamer praat hier binnenkort over.

Met medewerking van Liza van Lonkhuyzen.