Sluiten de Italiaanse idealisten een pact met de duivel?

Formatie in Italië In het parlement worden de eerste stappen gezet in wat een ingewikkelde formatie zal worden. Er zijn twee kandidaat-premiers.

Kandidaat-premier Luigi Di Maio verlaat de Senaat na overleg met de nieuwe parlementsleden van zijn Vijfsterrenbeweging. Hij wil een sleutelrol in de formatie. Foto Giuseppe Lami/EPA

Vrijdag begint het. Bijna drie weken na de parlementsverkiezingen in Italië moeten de eerste stukjes op tafel worden gelegd van een ingewikkelde politieke puzzel. Komt er in Rome een coalitie van populistische eurosceptici aan de macht? Krijgt verliezend links een sleutelrol? Gaan de idealisten die ‘eerlijkheid’ bovenaan hun lijstje hebben staan, een pact met de duivel aan? Of is de puzzel misschien te ingewikkeld?

Luigi Di Maio weet wel wat het beeld is dat moet ontstaan uit al die stukjes. Hij, de 31-jarige leider van de populistische en eurosceptische Vijfsterrenbeweging (M5S), als premier. „Het tijdperk van oppositie van onze beweging is voorbij, nu begint dat van de regering”, zei hij, gesterkt door de bijna 33 procent van de stemmen.

Matteo Salvini heeft ook een beeld voor ogen, maar dat ziet er anders uit. Daarop is hij, de 45-jarige leider van de anti-migratie en eurofobe Lega, de nieuwe premier. Was hij dinsdag niet uitgenodigd bij de Amerikaanse ambassadeur? „Zij hebben ‘America Great Again’, wij hebben ‘Italianen eerst’, dat zijn twee programma’s die perfect op elkaar passen.”

Di Maio en Salvini hebben zich na hun goede resultaten op 4 maart allebei gedragen als de onvermijdelijke nieuwe regeringsleiders. Hun probleem is alleen dat andere partijen stukjes moeten bijpassen om hun plaatjes rond te krijgen.

Niet de sterkste overleeft, maar wie zich het best aanpast

Beppe Grillo, oprichter Vijfsterren

Deze vrijdag komen de Kamer van Afgevaardigden en de Senaat voor het eerst bijeen in hun nieuwe samenstelling. Het is de aftrap voor de kabinetsformatie. De kamers moeten elk een voorzitter kiezen. In die stemmingen, waarbij in ieder geval in het Huis afspraken tussen partijen onvermijdelijk zijn, kunnen de contouren zichtbaar worden van een nieuwe regering.

Bijvoorbeeld een coalitie tussen de rechtse alliantie en de Vijfsterrenbeweging, een optie die woensdag veel werd besproken in Rome. Getalsmatig zou dat tot een stevige regering leiden: de rechtse alliantie, waarbinnen Salvini’s Lega met 17 procent de grootste is en dus de leidende rol heeft gekregen, kreeg 37 procent. Met de 33 procent van de M5S erbij zou dat een zeer comfortabele meerderheid zijn.

Het idee komt volgens Italiaanse kranten uit de koker van Silvio Berlusconi, de 81-jarige leider van het centrum-rechtse Forza Italia die tot zijn chagrijn niet meer de eerste viool speelt op rechts. Velen zien het dan ook als een list, een dubbele valstrik voor zowel Salvini als Di Maio.

Lees ook over de comeback van Silvio Berlusconi in de Italiaanse politiek: De populist wil nu zelf populisten gaan bestrijden

Meer kinderen

Er is veel waarover ze het eens zijn. Het belastingstelsel is te ingewikkeld, Italianen moeten meer kinderen krijgen, jongeren moeten een toekomst in eigen land kunnen opbouwen.

Er is ook veel dat hen scheidt. De Lega krijgt in het noorden veel steun voor zijn plan voor een flat tax van 15 procent: de staat moet burgers en bedrijven zo min mogelijk lastig vallen. De Vijfsterren won overal in het verpauperde zuiden met de belofte een soort bijstand in te voeren: de staat moet mensen helpen.

De financiële rekensommen achter deze twee voorstellen zijn moeilijk met elkaar in overeenstemming te brengen, net zoals de politiek-culturele verschillen over de rol van de overheid. Daarom is de optie van een populistische coalitie van louter Lega met de Vijfsterren, iets wat voor Brussel een nachtmerrie zou zijn, vooralsnog ver weg. Bovendien lijkt Salvini in deze fase te redeneren dat hij sterker staat als de morrend aanvaarde aanvoerder van een bredere centrum-rechtse alliantie met 37 procent dan als de bejubelde leider van een partij die hij met harde uithalen naar migranten in vijf jaar tijd van 4 naar 17 procent heeft gebracht.

Bovendien: wil de Vijfsterrenbeweging zo graag regeren dat ze een pact met Berlusconi voor lief nemen? Di Maio wekt de indruk ver te willen gaan met concessies. Maar onder de basis van de Vijfsterren rommelt het. De belofte van ‘schone’ politiek valt moeilijk te rijmen met samenwerking met een man die is veroordeeld wegens belastingfraude en veel andere aanklachten zag verdampen wegens verjaring.

Vanaf de zijlijn kijkt centrum-links toe. De Democratische Partij is aangeslagen door de zware nederlaag; zij daalde van 25 naar 19 procent. Ook na een afsplitsing vorig jaar en ook na het aftreden van lijsttrekker Matteo Renzi na de verkiezingen blijft de verdeeldheid groot. We kunnen beter vanuit de oppositiebanken toekijken hoe anderen er niet uitkomen, vindt een deel van de partij, waaronder de Renzi-getrouwen. We moeten verantwoordelijkheid nemen en voorkomen dat Italië onbestuurbaar blijkt en nieuwe verkiezingen nodig zijn, zegt een andere groep.

Politiek broddelwerk

Ondanks haar nederlaag is de Democratische Partij tweede partij. Zij is als tweede aan de beurt als president Mattarella de formele consultaties voor een kabinetsformatie begint, vlak voor of na Pasen. Getalsmatig kan zij regeren met de rechtse alliantie – waar Salvini heeft gezegd dat hij nooit meewerkt aan een inciucio, politiek broddelwerk. Of zij zou een coalitie kunnen sluiten met de Vijfsterren, die de Democraten jaren hebben uitgescholden en vooral in het zuiden veel van hun traditionele kiezers hebben afgepakt. In beide gevallen zou zij een bijwagen zijn.

Het is bij dit alles de vraag wie uiteindelijk de regie voert bij de Vijfsterrenbeweging. Davide Casaleggio, de baas van het internetbedrijf dat een doorslaggevende rol heeft gespeeld bij de opkomst van M5S? Luigi Di Maio, die onvermoeibaar en steeds in kreukvrij pak heeft laten zien dat de Vijfsterren ‘institutioneler’ willen worden? Of de grillige komiek Beppe Grillo, met de overleden vader van Davide Casaleggio de grondlegger van de beweging?

Grillo (69) heeft de afgelopen tijd afstand genomen, hij concentreert zich nu op zijn theatershows. Tegen La Repubblica zei hij dat de M5S flexibel moet zijn. „De soort die overleeft, ook in de politiek, is niet de sterkste, maar degene die zich het beste aanpast. Wij zijn een beetje christen-democraat, een beetje rechts, een beetje links, een beetje centrum. We kunnen ons aan alles aanpassen. Op voorwaarde dat onze ideeën worden uitgevoerd.”

Lees ook de analyse van Ilja Leonard Pfeiffer: Alles moet anders in Italië