Recensie

Na 35 jaar is Van Veldhovens ‘Matthäus’ nog niet routineus

Klassiek Voor het laatst brengt de Bachvereniging de ‘Matthäus-Passion’ onder leiding van artistiek leider Jos van Veldhoven. Die kan trots zijn op hoe hij het oudste en chicste barokgezelschap achterlaat.

Artistiek leider Jos van Veldhoven. Foto Anna van Kooij

Van de knaapjes van het Haags Matrozenkoor tot de zangers van de Domcantorij in hun bloedrode toga’s: driehonderd amateurzangers van jong tot oud vulden woensdag een kwart van de grote zaal van TivoliVredenburg. Dirigent Jos van Veldhoven had de zangers op Bachs 333ste verjaardag uitgenodigd voor een ‘Nationale Matthäus-Passion’ om de zangers en instrumentalisten van de Nederlandse Bachvereniging in de koralen (Lutherse kerkgezangen) te komen versterken. Daarmee voegde de Bachvereniging een opmerkelijke bladzijde toe aan de Nederlandse passie-geschiedenis, want juist uit verzet tegen de grootschalige passie-uitvoeringen door het Concertgebouworkest werd het ensemble in 1922 opgericht.

Bijna een eeuw later bevindt de Bachvereniging zich op een kruispunt. Na 35 jaar gaat artistiek leider Jos van Veldhoven deze zomer met pensioen; concertmeester Shunske Sato volgt hem op. Deze Matthäus-tournee is dus Van Veldhovens laatste, maar van routine is geen sprake. Om die voor te zijn, werkt hij elk jaar vanuit een nieuwe partituur. Geen ballast, ruim baan voor nieuwe ideeën. Zo baarde Van Veldhoven eerder opzien met solistische bezettingen van de koren, later met een „asymmetrische” Matthäus, waarin koor 2 (het commentaarkoor) kleiner was bezet dan koor 1.

Twee muziekcritici namen de Matthäus Passion door: hoe is die opgebouwd en waarom zo?
De ‘Nationale Matthäus-Passion’ van de Bachvereniging is opmerkelijk: juist uit verzet tegen grootschalige passie-uitvoeringen werd het ensemble in 1922 opgericht. Foto Anna van Kooij

Van Veldhovens nieuwe ‘samenzang-Matthäus’ bleek een groot publiek succes. Memorabel was het vooraf door álle bezoekers, koren en orkesten meegegalmde koraal O Lamm Gottes unschuldig, bekend als ‘jongenskoorpartij’ uit het openingskoor Kommt, ihr Töchter, hier gezongen in de Lutherse oerversie (1531). Het was authenticiteit in een nieuw jasje: Bach was Lutheraan en Luther vond dat hij wie zingt, dubbel bidt. Dus waarom zou je als Bach-minnend concertganger niet (al is het maar even) de Lutheraan in jezelf zoeken? Zinderend klonk ook het motet Ecce, quomodo moritor iustus (1587) van Jacob Handl, na het slotkoor gebracht als devoot toetje – precies zoals Bach destijds schijnt te hebben gedaan in Leipzig.

232 passies

Anno 2018 moet de Bachvereniging zich, alleen al in Nederland, dit jaar meten met 231 andere passies, inclusief uitvoeringen door topconcurrenten als Philippe Herreweghe en Ton Koopman. Van alle barokensembles die nu actief zijn, is de Bachvereniging weliswaar de oudste en de chicste, maar de uitvoering van dit jaar zal niet de boeken ingaan als de opwindendste.

In gebaren, articulatie en sfeer laat Van Veldhoven helderheid, afwerking en integriteit prevaleren boven de klopjacht op het ultieme kippenvelmoment. De vocale solisten zijn allen prima, deels wat weinig uitgesproken. Uitschieters zijn tenor Thomas Hobbs (een fraaie, ingehouden evangelist), bas Stephan MacLeod (Christus) en Alex Potter (alt 1). Nog twee belangrijke troeven van de Utrechtse uitvoering: de dramaturgisch zinvolle arena-opstelling met zijn kaatsende dubbelkorigheid en het bulderende barok-orgel, dat bij Christus’ laatste woorden vast naar de daarop volgende aardbeving vooruitwijst.

En bovenal kan Van Veldhoven trots zijn op het ensemble dat hij nalaat, en waarvan de individuele bijdragen heel regelmatig de oren doen omkrullen van genot. Bij de fraaie fluitsolo van Marten Root bijvoorbeeld, en tijdens de soepel stuwende baspartij van Robert Franenberg, die van de Laatste Avondmaal-scène een dansfeest maakt. Een hoogtepunt is ook de vioolsolo van concertmeester Shunske Sato in Erbarme dich: ongehoord vrij en improvisatorisch. Die doet oprecht uitzien naar wat hij als de nieuwe artistiek leider van de Bachvereniging na de zomer zal brengen.