Makaken slaan nu ook palmnoten stuk

Gereedschapsgebruik Recentelijk hebben makaken in Thailand hun hamerslagkunst uitgebreid. Landinwaarts kraken ze palmnoten met stenen.

De blik van een makaak Getty Images

Wéér is een hoofdstuk toegevoegd aan het gebruik van stenen werktuigen in de wereld van de primaten. Ooit gold werktuiggebruik, en zéker de hantering van stenen werktuigen, als monopolie van de mens, als evolutionaire basis van zijn onovertroffen handigheid. Maar sinds een paar jaar is duidelijk dat ook drie andere soorten (chimpansees, kapucijners en makaken) op drie verschillende continenten slagstenen en aambeelden gebruiken om noten of schelpen te kraken. Nu blijken de langstaartmakaken op het eilandje Yao Noi in de Andamanse zee de slagtechniek ook moeiteloos te kunnen aanpassen op een nieuwe voedselbron die zich toevallig recentelijk aandiende.

Lees ook, over de handigheid van dieren: Hoe slim moet je zijn om dieren te begrijpen?

Tot voor kort waren deze makaken (Macaca fascicularis) uit het Thaise natuurgebied Ao Phang Nga vooral beroemd omdat zij op het strand schelpen en krabben opensloegen en opaten. Ook catappa-noten (‘sea-almonds’), die daar aan het strand groeien, zijn geliefd doelwit van de makaken en hun hamerstenen. Maar inmiddels slaan ze ook verder landinwaarts een nieuwe voedselbron stuk: palmnoten in een palmolieplantage die er kort na het jaar 2000 gesticht werd, maar nu alweer jaren verlaten is. De makaken hebben hun techniek ook aangepast aan de nieuwe voedselbron, zo blijkt nu uit een analyse van de gebruikte stenen op het strand en in het bos.

Kennelijk prefereren de aapjes graniethamers boven kalkstenen

De betrokken onderzoekers, onder leiding van de archeoloog Tomos Proffitt uit Londen, noemen deze week in Royal Society Open Science de vondst een belangrijk bewijs voor de flexibiliteit van het werktuiggebruik door niet-menselijke primaten. Ze wijzen op sommige overeenkomsten met de alleroudste werktuigen van menselijke voorouders, 3,2 miljoen jaar oud, uit Kenia.

Hamersteen van oermens, uit Lomekwi (Kenia), 3,3 miljoen jaar oud
Zwaar geteisterde palmnoot-hamersteen van de Thaise makaken.
Palmnoot-hamerstenen van chimpansees uit Bossou (Guinee)

Foto’s: Getty Images, Royal Society, Nature, PlosOne
3,3 miljoen jaar oude hamersteen van oermens (linksboven), hamersteen van Thaise makaken (rechtsboven) en hamerstenen van chimpansees (onder).
Foto’s: Getty Images, Royal Society, Nature, PlosOne

Opvallend is dat de makaken met hun hamersteen ook weleens misslaan, naast de palmnoot op het onderliggende stenen ‘aambeeld’, en dan per ongeluk ‘flakes’ produceren, afslagen, waardoor de hamersteen wordt aangescherpt. Voor de makaak blijft het bij een mislukte slag, maar in de menselijke evolutie kon misschien zo ooit de ontwikkeling naar meer geavanceerde ‘vuistbijlen’ op gang zijn gekomen, aldus Proffitt en de zijnen. Aan het strand ontbreekt die typische misslagschade, waarschijnlijk omdat daar de ‘aambeelden’ door het getijde veel vlakker zijn dan landinwaarts. Daar zijn de ‘aambeelden’ zeldzamer en ook beter te herkennen, aan de uitholling door de vele slagen.

De langstaartmakaken kiezen hun hamerstenen zorgvuldig uit. Landinwaarts gebruiken ze voor de palmnoten gemiddeld lichtere, kortere en smallere hamerstenen dan de stenen die ze op het strand gebruikten voor de catappanoten. De palmnoot-stenen lijken meer op de stenen die de makaken gebruiken om oesters en krabben open te slaan, met een paar significante verschillen: korter dan de krabbenstenen, maar juist langer dan oesterhamers. Door de iets zachtere structuur van de palmnoten zijn de hamerstenen landinwaarts ook enigszins gepolijst door de herhaalde impact.

De meeste hamerstenen zijn van kalksteen, de meest voorkomende steensoort, maar het viel de onderzoekers op dat de paar granieten stenen die als hamerstenen werden gebruikt, óók het enige graniet was dat ze zelf konden vinden. Kennelijk prefereren de aapjes graniet. De palmnoothamerstenen waren gemiddeld zo’n anderhalf pond zwaar, met een paar uitschieters naar ruim twee kilo. Enkele hamerstenen wogen maar anderhalf of twee ons. Opvallend is ook dat de makaakstenen gemiddeld kleiner waren dan die waarmee chimpansees in het Afrikaanse Guinee, 11.000 km verder naar het westen, hun palmnoten kraken, maar verder weinig verschilden. Er was veel overlap.

    • Hendrik Spiering