Recensie

Legendarische spreekbuis van de Amsterdamse School

Tentoonstelling

Museum Flehite brengt alle 116 covers van tijdschrift Wendingen bij elkaar.

Omslag voor nummer over Frank Lloyd Wright ontworpen door El Lissitzky.

De eerste dozijnen omslagen van Wendingen in de bovenzalen van Museum Flehite in Amersfoort zijn zoals je verwacht van een tijdschrift dat bekend staat als de spreekbuis van de Amsterdamse School. Bijna alle kaften die kunstenaars en architecten als Richard Roland Holst, Michel de Klerk en Karel de Bazel hebben gemaakt, laten zwierige vormen of complexe, geometrische patronen in aardetinten zien.

Maar plotseling wordt de bruinige reeks doorbroken door de heldere abstract-geometrische compositie die de Russische constructivist El Lissitzky voor het laatste nummer van Wendingen uit 1921 maakte. Voor de cover van dit nummer over het werk van de Amerikaanse architect Frank Lloyd Wright had Lissitzky het rode vierkant waarmee Wright zijn ontwerpen signeerde, aangevuld met grijze en zwarte (halve) cirkels en rechthoeken.

Hoe de architect en grafisch vormgeven Hendrik Wijdeveld, van 1918 tot 1925 hoofdredacteur van Wendingen, erbij kwam om Lissitzky, als constructivist toch een tegenpool van de expressionistische Amsterdamse School, te vragen, wordt niet duidelijk op de tentoonstelling. Ook het bijbehorende boek Wendingen 1918-1932 biedt geen uitkomst.

Drie jaar voor Wijdeveld Lissitzky vroeg, was Wendingen opgericht als tijdschrift van het Amsterdamse architectengenootschap Architectura et Amicitiae. Wijdeveld bepaalde de typografie en vormgeving van het blad dat het formaat van 33 bij 33 centimeter kreeg en op Japanse wijze met raffia werd gebonden. Voor ieder nummer vroeg hij een kunstenaar een omslag te maken.

Tussen de wanden waarop nu, voor het eerst, alle 116 Wendingen-covers zijn te zien, hangen en staan vele werken van architecten, vormgevers en beeldende kunstenaars wier werk in het tijdschrift werd besproken en afgebeeld. Zo staan er van Hildo Krop een prachtig beeldje van een miereneter en een compleet ameublement, inclusief piano, in Amsterdamse-Schoolstijl. Van H.P. Berlage is er een groot model van een van de zalen van zijn Haags Gemeentemuseum uit 1935 om de lichtval op de kunstwerken te bepalen.

Lissitzky’s omslag is niet het enige kunstwerk dat weinig of niets met de Amsterdamse School heeft te maken. Niet alleen Wijdeveld, maar ook zijn opvolgers hadden een opvallend brede belangstelling. Zo maakten ze nummers over, onder heel veel meer, kristallen, luchtfoto’s van Nederland en Russische iconen.In 1930 verscheen een nummer over de Van Nellefabriek in Rotterdam, de grootste uiting van het Nederlandse Nieuwe Bouwen. En terwijl de Nieuwe Bouwers in hun eigen tijdschrift De 8 en Opbouw slechts smalend schreven over de verderfelijke ‘schortjesarchitectuur’ van de Amsterdamse School, vroeg de redactie van Wendingen een van de twee architecten van de Van Nellefabriek, Leen van der Vlugt, voor het omslag van het nummer over zijn grootste gebouw. Van der Vlugt maakte er, met een zilvergrijs en een blauw rechthoekig vlak, een onvervalst ‘less is more’-cover van dat net zo uit de toon valt als die van Lissitzky.