Recensie

Hoe een groep neonazi’s ongestoord kon moorden

Mini-serie

NSU pleegde vermoedelijk tien moorden in Duitsland. Mitten in Deutschland: NSU doet een goede poging de raadsels rond de neonazi terreurcel te ontrafelen.

De harde kern van de NSU in de serie Mitten in Deutschland: NSU. Still uit de serie Mitten in Deutschland: NSU

Hoe ontwikkelden drie Duitse tieners zich na de val van de Muur tot de meest meedogenloze terroristen sinds de Rote Armee Fraktion (RAF)? En hoe leidde dit zes jaar geleden tot de grootste crisis in de Duitse rechtsstaat sinds de hereniging? In drie keer 90 minuten doet de met prijzen overladen miniserie Mitten in Deutschland: NSU een goede poging de raadsels te ontrafelen die de zogenoemde Nazionalsozialistische Untergrund (NSU), een neonazi terreurcel, nog altijd omgeven. Sinds 15 maart staat de serie op Netflix, onder de wat verkeerde Amerikaanse titel NSU: German History X.

De harde kern van de NSU bestond uit Uwe Böhnhardt, Uwe Mundlos en Beate Zschäpe. Zij worden ervan verdacht tussen 2000 en 2011 tien moorden, een reeks bomaanslagen en bankovervallen te hebben gepleegd in Duitsland. Hun slachtoffers waren meestal Duits-Turkse middenstanders. En een slachtoffer was een Duitse politieagente. In 2011 pleegden de beide Uwes na een bankoverval zelfmoord. Toen ook verscheen een filmpje waarin de NSU zich bekendmaakte en alle moorden en andere aanslagen opeiste.

Duitsland was in shock. Tot dat moment gingen de autoriteiten, en de media, ervan uit dat die moorden te maken hadden met afrekeningen in de Turkse onderwereld. Die zogeheten ‘Dönermoorden’ kwamen in een schril daglicht te staan van vooringenomenheid en rechtstreeks racisme bij de Duitse opsporingsdiensten. Maar bovendien bleek al snel, en daarover gaat het derde deel van deze serie gedramatiseerde documentaires, de betrokkenheid van de veiligheidsdiensten van verschillende bondstaten. Die hadden het recherchewerk op cruciale momenten geblokkeerd, om eigen informanten te beschermen. Zodoende had het drietal redelijk ongestoord al die jaren hun werk kunnen doen.

Zschäpe staat sinds vijf jaar terecht in München, samen met vier van medeplichtigheid verdachte geestverwanten. Dit voorjaar wordt een vonnis in eerste aanleg verwacht. Wat de miniserie, die in 2016 op de Duitse televisie werd uitgezonden, op dit moment bijzondere actualiteitswaarde geeft.

De publieke zender ARD koos ervoor om deze bijzonder ingewikkelde affaire te doseren in een eerste deel over de verdachten, het tweede over de slachtoffers en het derde deel over de opsporing. Zo krijgt de kijker een beeld van het chaotische decennium dat volgde in het oosten van Duitsland nadat de Muur was gevallen. Althans vanuit het perspectief van de drie hoofdrolspelers, die al snel vastigheid vinden in het nationaalsocialistische erfgoed. Regisseur Christian Schwochow, die ook de bejubelde miniserie Der Turm (2013) maakte over het leven in de DDR, maakt de aantrekkingskracht van die gewelddadige subcultuur voor jongeren in die tijd verklaarbaar. En als de romance tussen Zschäpe en haar Uwes al te zoetsappig dreigt te worden, trapt ze een jonge vrouw keihard in haar onderbuik.

De keuze voor Semiya Simsek, de dochter van de in 2000 bij München vermoorde bloemenkoopman Enver Simsek, als hoofdpersoon voor het tweede deel werkt juist weer erg goed om te laten zien wat de gevolgen waren van de acht kogels die werden afgevuurd op een nietsvermoedende huisvader. Leed, dat nog eens werd verergerd door politiemensen die blind waren voor de mogelijkheid van een dader uit extreemrechtse hoek en er zeer lang vanuit gingen dat Simsek – immers een Turk – wel in drugs gehandeld moest hebben. Semiya schreef daarover een boek (Schmerzliche Heimat) dat in 2016 ook door de ARD werd verfilmd.

Het laatste deel staat in het teken van de frustraties van een ambtenaar van de nationale recherche (BKA). Hij wordt voortdurend tegengewerkt door inlichtingendiensten. Hun doel is de gewelddadige beweging te controleren door die massaal te infiltreren, analoog aan de manier waarop de Stasi werkte. De meeste feiten daarover zijn nog steeds geheim. Het gevolg is dat het wemelt van de samenzweringstheorieën rond de NSU. De meest gangbare: de drie werkten ook voor de lokale inlichtingendiensten. De beide mannen werden door die diensten uit de weg geruimd toen zij dreigden te worden gearresteerd.

Het meest opvallend is eigenlijk dat een vierde deel ontbreekt: het bloedige eerste decennium van deze eeuw. Daarin leefde het drietal ondergedoken in het stadje Zwickau. Hoe ging dat: werden zij geholpen? Hoe kozen zij hun doelwitten? Hoe waren de onderlinge verhouding? Veel feiten en omstandigheden levert, gelukkig ook op Netflix, de documentaire Der NSU-Komplex. Drijvende kracht daarachter is Stefan Aust, oud-hoofdredacteur van Der Spiegel en uitgever van Die Welt, die ook al de film Der Baader Meinhof Komplex (2016) maakte. Der NSU-Komplex vult veel lege plekken die de gedramatiseerde miniserie openlaat. Ofschoon belangrijke vragen onbeantwoord blijven, ontstaat alles bij elkaar een onthutsend beeld van de donkere krachten die nog altijd in Duitsland actief zijn, de weerloosheid van hun slachtoffers. En het falen van de overheid die hen had moeten beschermen.