Opinie

    • Emma Bruns
    • Eva Roos

Een arts doet zijn belofte niet zomaar

Arts-onderzoekers werken onder grote druk, schrijven en . Heb oog voor hun complexe situatie.

‘Veertien patiënten overleden bij medisch onderzoek AMC.’ Nog slaperig van een korte nacht valt mijn blik op de schreeuwende kop op de voorpagina van de krant van een man tegenover me in de metro. Het is de vrees van iedere arts die onderzoek doet. Je wilt werken aan vooruitgang maar dan blijkt het tegendeel. Je slaat de krant open en ziet dat je bevindingen uit hun verband gerukt en met sensatiebeluste chocoladeletters in de media verschijnen. Je bent opgeleid voor een vak dat gebaseerd is op vertrouwen en beroepsgeheim. Hoe ga je hiermee om?

Bij de koffieautomaat van onze afdeling is het nieuws het gesprek van de dag. Later die dag zal ook NRC Handelsblad, weliswaar tussen aanhalingstekens, melden: ‘AMC stopte onderzoek na dood 14 patiënten’. Het betreft een onderzoek bij mensen met galwegkanker; een diagnose die in alle opzichten slecht nieuws is. Het wordt laat ontdekt en vergt directe drainage van overtollig gal en een risicovolle operatie. Zelfs mét deze behandelingen is de kans op overlijden groot. De vraag die de onderzoekers stelden: welke vorm van drainage is de beste? Met een slang van de lever naar buiten het lichaam of van de lever naar de darm? Beide methodes werden reeds jaren gebruikt. Er was geen duidelijk bewijs waarom de ene of de andere beter zou zijn, aan beide opties kleven risico’s. Een goede reden om onderzoek uit te voeren, op zoek naar de waarheid.

Waarheidsvinding, wellicht net zo belangrijk voor journalisten als voor wetenschappers. Toch? Het feit dat het mensen betrof die al ernstig ziek waren en ook zonder onderzoek zeer slechte vooruitzichten hadden, wordt in een enkele krant gemakshalve maar helemaal achterwege gelaten.

Wij, beiden arts-onderzoeker, weten dat onderzoek doen naast een drukke baan als arts geen vanzelfsprekendheid is. De internisten, chirurgen, huisartsen en vele anderen die dit toch doen, steken hun nek uit om het vak te verbeteren. Ze durven zich af te vragen of het werkelijk nodig is een ontsteking van de blindedarm altijd te opereren. Ze zorgden ervoor dat we tegenwoordig met een kijkoperatie een galblaas kunnen opereren in plaats van een enorme snede dwars door alle lagen van de buik. Een positieve bevinding wordt bejubeld maar bij een negatieve bevinding word je neergesabeld. Alsof we het niet erg vinden dat er mensen overlijden. En dat terwijl deze artsen juist het lef hadden om te toetsen of datgene wat we al jaren deden wel juist was.

Wij zijn twee van de vele jonge artsen die een deel van hun opleiding besteden aan een promotieonderzoek, de opzet of coördinatie van een klinische studie (waarbij behandelingen met elkaar worden vergeleken of nieuwe methoden geïntroduceerd). Eerder dit jaar bleek dat ruim een derde van de promovendi leidt aan een klinische depressie. Daarnaast bleek dat personeel werkzaam in de zorg een verhoogd risico heeft op burn-out. Zowel de begeleiding als de uitvoering van wetenschappelijk onderzoek met patiënten gaat je niet in de koude kleren zitten.

Toch melden de kranten zonder blikken of blozen dat het AMC de overleden patiënten niet gemeld heeft bij de inspectie. Daarmee wordt geïnsinueerd dat we zaken liever in de doofpot stoppen. Als je onderzoek doet bij patiënten met kanker, is de dood nooit ver weg.

Met patiënten heb je een band opgebouwd, als arts en als wetenschapper. Zeker bij zulke resultaten, is de interpretatie ervan een worsteling. Berustte het verschil op toeval? Waren er redenen waarom de ene groep het zoveel slechter deed? Het vergt heel wat om persoonlijk contact te hebben met patiënten en hun naasten en tegelijkertijd rationeel na te denken over de beste behandeling om de kwaliteit van zorg te verbeteren. Artsen en wetenschappers die onderzoek doen met patiënten bevinden zich in een uitzonderlijke positie. Een patiënt wil vaak alles op alles zetten om beter te worden. Het is ontzettend belangrijk dat we daar zorgvuldig mee omgaan.

Het is goed dat de journalistiek als vierde macht meekijkt met wat er in de wetenschap gebeurt. We hebben in de medische wereld zeker nog stappen te maken als het aankomt op berichtgeving van onze bevindingen.

Het mes snijdt echter aan twee kanten. Als burger zou je zomaar het idee kunnen krijgen dat na bankiers en politici nu ook dokters en wetenschappers erop uit zijn om je te gebruiken. De dag dat je arts wordt, leg je de eed van Hippocrates af, waarin je met de woorden primum non nocere belooft dat je ten eerste de patiënt geen verdere schade zult aandoen. Zo’n belofte doe je niet zomaar.

Eva Roos en Emma Bruns zijn arts-onderzoekers chirurgie bij het Academisch Medisch Centrum in Amsterdam.
    • Emma Bruns
    • Eva Roos