Kiezer laat gemeenten versplinteren

Gemeenteraadsverkiezingen

Van de coalitiepartijen heeft D66 flink verloren. De VVD hield stand. Het politieke landschap raakte nog verder versplinterd.

GroenLinks-leider Jesse Klaver spreekt woensdagavond de aanhang toe in Amsterdam, nadat uit exitpolls is gebleken dat zijn partij daar de grootste is geworden. Foto David van Dam

De lokale partijen boeken een grote zege. GroenLinks breekt door in de grote steden. Van de landelijke coalitiepartijen houdt er eentje stand (VVD) en verliest een andere behoorlijk (D66). Maar bovenal: complete vergruizing, waardoor in veel gemeenten colleges uit minimaal vier partijen zullen gaan bestaan – net als het kabinet.

Dat is het beeld dat oprijst uit de voorlopige uitslagen van de gemeenteraadsverkiezingen 2018. Een andere belangrijke conclusie: een slechte score voor de twee andere linkse partijen, PvdA en SP. En drie nieuwkomers, waarvan er een (Denk) boven verwachting scoort, en de andere twee (PVV, FvD) enigszins teleurstellen.

Woensdag waren er in 335 van de 380 gemeenten verkiezingen. De opkomst ligt met 55 procent iets hoger dan vier jaar geleden, toen 53,8 procent van de kiezers naar de stembus ging. Vanmorgen om zes uur was 97,5 procent van de stemmen geteld. De grootste landelijke partij bleef, nipt, het CDA, met 13,5 procent van de stemmen tegen 13,2 procent voor de VVD.

De kiezers hebben opnieuw in overweldigende mate gekozen voor lokale partijen. Die haalden verreweg de meeste stemmen: 32,7 procent. Zo werd in Enschede, voorheen een PvdA-bolwerk, Burgerbelangen de grootste partij. In Rotterdam bleef Leefbaar, ondanks verlies, duidelijk de grootste in de raad.

De winst van de lokalen laat zien dat de uitgebreide bemoeienis van landelijke kopstukken niet gewerkt heeft. De kiezer blijkt toch vooral geïnteresseerd in wat in zijn of haar stad of dorp speelt.

Volg hier het liveblog over de gemeenteraadsverkiezingen en het referendum.

In de regeringscoalitie is er in ieder geval één winnaar en één verliezer. D66, dat vier jaar geleden nog een enorme zege boekte en nu als enige progressieve partij in het kabinet zit, lijkt in veel steden de koppositie kwijt te raken.

De VVD van Mark Rutte hield daarentegen knap stand en won zelfs een klein beetje, ondanks de groei van lokale partijen en concurrentie van rechts-populistische partijen als PVV en Forum voor Democratie. De laatste keer dat een regeringspartij winst boekte bij lokale verkiezingen was in 1998. Het CDA bleef dus wel groter, maar die partij verloor ten opzichte van 2014: van 14,1 naar 13,5 procent.

GroenLinks beleefde een feestelijke avond: de partij werd de grootste in Amsterdam en Utrecht en groeide in andere grote steden. „Historisch”, noemde partijleider Jesse Klaver de uitslag. Maar wil GroenLinks, als grootste partij op links, gaan besturen, dan moet ze veelal met rechtse partijen aan tafel: links als geheel verliest door een slechte score van PvdA en SP.

Bij de PvdA hing de vijfde opeenvolgende afstraffing in de lucht. In het voormalige rode bolwerk Amsterdam werden de sociaal-democraten gehalveerd, in Utrecht verloor de partij 1 zetel (van 3 naar 2) en in Rotterdam 3 zetels (van 8 naar 5). Op sommige plaatsen halveerde de partij in zetels, al is het landelijke percentage niet zo laag als bij de Tweede Kamerverkiezingen van vorig jaar. Bij de SP kwam de klap onverwachter: het gehoopte effect van een nieuwe partijleider (Lilian Marijnissen) bleef uit.

De PVV haalt in alle gemeenten waar de partij meedeed zetels, maar wordt nergens de grootste en verliest in Den Haag en Almere. Forum voor Democratie krijgt met drie zetels in Amsterdam niet waar het op hoopte. Het lijkt erop dat de potentiële kiezers van deze landelijke partijen al voldoende bediend worden door lokale partijen, of niet komen opdagen bij secundaire verkiezingen voor gemeenteraden.

Al met al hebben de kiezers de lokale politiek opgezadeld met een compleet versnipperd landschap. In de Utrechtse raad komen liefst zes partijen met twee zetels.

Dat belooft op veel plaatsen in het land, net als op het Binnenhof, een buitengewoon ingewikkeld spel te worden rond de vorming van een bestuur.

    • Thijs Niemantsverdriet