Verkiezingsblog

Teruglezen: Lokaal en GroenLinks winnen, ‘Nee’-stemmers hebben nipt de overhand

We sluiten dit liveblog voor nu

Ruim een dag na het sluiten van de stembussen zijn bijna alle stemmen nu geteld. Voor ons aanleiding om dit verkiezingsblog nu te sluiten. Het wachten is alleen nog op de uitslagen uit Amsterdam en Zeewolde, die naar verwachting op vrijdag volgen. Dan wordt ook duidelijk naar welke partij de laatste zetel in de gemeenteraad van Venray komt.

'Vrouwen, jongeren en linkse kiezers vaker tegen'

Hoe jonger de kiezer, hoe groter de kans dat hij of zij woensdag tegen de nieuwe inlichtingenwet Wiv heeft gestemd. Onder 18 tot 24-jarigen vulde bijna tweederde van de kiezers het vakje ‘Nee’ in zo berekende onderzoeksbureau Ipsos in opdracht van de NOS. Nederlanders ouder dan 50 jaar waren juist vaker voor de wet.

Naast leeftijd keek Ipsos ook in hoeverre geslacht en opleiding van invloed waren. Daarnaast koppelde het bureau het referendum aan het stemgedrag bij de gemeenteraadsverkiezing: met name de achterban van linkse partijen blijkt dan vaak tegen de Wiv te hebben gestemd. Datzelfde geldt ook voor de kiezers in gemeenten waar alleen werd gestemd voor het referendum en niet de raadsverkiezingen.

Ook regionaal verschilt het stemgedrag flink, zo was vanmorgen al te zien in onze uitslagenkaart. Vooral in het noorden en in de grote steden had de ‘Nee’-stem de overhand. Bij het onderzoek maakte Ipsos gebruik van een steekproef van drieduizend kiezers door het gehele land. Definitieve uitslagen zijn er immers nog niet, omdat nog niet alle gemeenten alle stemmen hebben geteld. Het wachten is bijvoorbeeld nog op Amsterdam.

Jos van Rey belooft: ik word geen wethouder in Roermond

Jos van Rey zal geen wethouder worden in een nieuwe college in Roermond. De voor corruptie veroordeelde politicus werd woensdag met zijn partij LVR, ondanks een verlies van één zetel, de grootste in de gemeenteraad van de Limburgse plaats. Van Rey zelf kreeg ruim 2.500 voorkeursstemmen.

Om de collegevorming niet te belemmeren en vooral de weg vrij te maken voor deelname van zijn eigen partij daaraan, heeft Van Rey bij de regionale zender L1 gezegd geen wethouder te worden. Verschillende partijen hebben al gezegd niet met de LVR te willen samenwerken.

Het gerechtshof bepaalde eerder dat Van Rey twee jaar lang geen bestuurlijke functies mag uitoefenen, maar hij is daartegen in cassatie gegaan bij de Hoge Raad. Zolang die zaak loopt, is de uitvoering van de straf opgeschort.

D66 wil hertelling in Rijswijk: verschil slechts twee stemmen

D66 in Rijswijk heeft een hertelling aangevraagd. Het verschil tussen de democraten en lokale partij Wij.Rijswijk is twee stemmen. D66 kreeg er 2.297, Wij.Rijswijk 2.299. "Op 21.000 stemmen is dat een heel heel heel klein verschil", zegt D66-fractievoorzitter Constantijn Dolmans. Maar dat verschil kan "echt net de restzetel" betekenen.

"Er wordt geteld tussen tien en twee ’s nachts, dan is één fout zo gemaakt." Vrijdag maakt de burgemeester bekend of er in Rijswijk wordt herteld. D66 zit in Maastricht ook nog even in spanning. Ook daar is het verschil twee stemmen, maar dan met het CDA.

In Almere sluit winnaar VVD niemand uit

In Almere is het formeren donderdag onmiddellijk begonnen. De VVD heeft partijgenoot en oud-minister van Veiligheid en Justitie, Ard van der Steur, gevraagd om informateur te zijn. De partij is met acht zetels de grootste geworden in de raad en wil met iedereen praten. "Winnaars en verliezers. We sluiten niemand op voorhand uit", schrijft fractievoorzitter Hilde van Garderen in een persbericht.

De PVV was vorige keer de grootste in Almere, maar moet nu twee zetels. NRC liep tien maanden mee bij de Almeerse fractie van de partij.

De Almeerse raad breidt uit van 39 naar 45 zetels. Zetelgroei is daardoor moeilijk te vergelijken. De PVV, die negen zetels had, zakte percentueel van 20,6 procent naar 13,2 procent.

VVD en ook GroenLinks op de koffie bij Groep de Mos

Groep De Mos, met negen zetels in Den Haag nu de grootste partij, hield donderdagmiddag de eerste fractievergadering. Zes van de negen gekozenen hebben niet eerder in de gemeenteraad gezeten. Fractievoorzitter Richard de Mos zei gesprekken te houden met mogelijke informateurs.

"We willen aan de uitslag recht doen", aldus De Mos. Dat betekent dat VVD en ook GroenLinks worden uitgenodigd voor koffie. Met de laatste partij zal een eventuele samenwerking "lastig zijn". "Op sommige punten staan we ver uiteen", zei De Mos.

De overwinning in Den Haag werd met taart gevierd. Foto Titia Ketelaar/NRC

Lijsttrekker Joost Eerdmans van Leefbaar Rotterdam viert de overwinning van zijn partij. Foto Robin Utrecht/ANP

Rotterdamse lijsttrekkers kiezen voor verkenning

De lijsttrekkers van de Rotterdamse politieke partijen hebben donderdag besloten een of meerdere verkenners aan te stellen voor de coalitievorming. Wie de verkenning gaat doen, wordt later bekendgemaakt. Het informele overleg in bijzijn van burgemeester Aboutaleb wordt vrijdag hervat.

Leider Joost Eerdmans van Leefbaar Rotterdam, met 11 zetels de grootste partij in de raad, heeft zich uitgesproken voor een brede coalitie met de VVD, D66, GroenLinks en de PvdA, die ieder vijf zetels hebben behaald. Zo'n brede coalitie, met in totaal 31 van de 45 zetels, zou recht doen aan de uitslag, zei hij.

Het besturen met een krappe meerderheid van 1 zetel in de afgelopen collegeperiode, is Eerdmans niet goed bevallen, zei hij tegen de media. De coalitie verloor vorig jaar de meerderheid in de raad door de afsplitsing van twee raadsleden bij Leefbaar en D66.

Niet voortuitlopen

Maar lijsttrekker Judith Bokhove van GroenLinks (5 zetels) wil niet vooruitlopen op de brede coalitie die Leefbaar voorstelt. Zij hoopt op een „open verkenning waarbij alle mogelijkheden op tafel komen”, zei Bokhove. „Ik vind eigenlijk niet dat Leefbaar in die zin al helemaal moet voorsorteren”.

Lees ook: Leefbaar Rotterdam kan coalitie over rechts proberen in versnipperde raad

Een poging tot coalitievorming over links, zoals het geklapte Links Verbond van GroenLinks, PvdA, SP en Nida oorspronkelijk wilde, is op dit moment niet aan de orde, zegt Bokhove. Samen hebben die partijen 14 zetels, maar GroenLinks is feitelijk de enige partij met zetelwinst, zei Bokhove. „Anders ga je ook niet met en verkenner in zee.”

Naast de brede coalitie die Leefbaar voorstelt, is ook een krappe, rechtse coalitie mogelijk van Leefbaar met VVD (5 zetels), CDA (2 zetels) en D66 (5 zetels). Maar lijsttrekker Said Kasmi van D66 heeft Leefbaar eerder uitgesloten, wegens de alliantie van Leefbaar met het Forum voor Democratie van Thierry Baudet.

"Ze kennen onze bezwaren, die zijn niet weg, de bal ligt bij hen", zegt D66-lijsttrekker Said Kasmi over Leefbaar. "Wij zijn vier jaar geleden een coalitie aangegaan met het volkse Leefbaar Rotterdam, niet met het Leefbaar dat een alliantie heeft met Forum voor Democratie en verder op rechts aan het radicaliseren is. We hebben ze gevraagd om afstand te doen van racistische uitspraken van Thierry Baudet, dat hebben ze ook niet gedaan. Dat zij zeggen dat de bal bij ons ligt, is niet fair."

Foto Remko de Waal/ANP

Pechtold: kabinet moet uitslag referendum serieus nemen

D66-leider Alexander Pechtold vindt dat het kabinet de uitslag van het referendum over de Inlichtingenwet "altijd serieus moet nemen". Dat bericht persbureau ANP donderdagmiddag, terwijl het nee-kamp de volksraadpleging nipt lijkt te gaan winnen.

"Volgende week is de officiële uitslag en dan zal het kabinet volgens de wet die geldt voor het raadgevend referendum een standpunt moeten bepalen", aldus Pechtold. De fractievoorzitter wilde niet zeggen of de wet naar aanleiding van het referendum moet worden aangepast. "Dat is aan het kabinet."

Lees ook: 18 vragen over het Inlichtingenwet-referendum

Als het gaat om de nieuwe Inlichtingenwet, zit D66 in een politieke spagaat. De democraten waren in de vorige kabinetsperiode erg kritisch over de wetswijziging. Na de verkiezingen van vorig jaar belandde de partij echter in een kabinet met partijen die allemaal voorstanders zijn. D66-minister Kajsa Ollongren (Binnenlandse Zaken) is nu verantwoordelijk voor de wet.

Ook PvdA-leider Lodewijk Asscher, wiens partij de wet steunt, vindt dat de bal nu bij het kabinet ligt. "Ik neem aan dat ze met een wijziging komen", zei Asscher volgens ANP.

PVV-leider Rotterdam loopt weg bij overleg met burgemeester

De Rotterdamse PVV-lijsttrekker Maurice Meeuwissen is donderdagochtend weggelopen bij een informeel eerste gesprek tussen de lokale partijen met burgemeester Aboutaleb vanwege uitspraken van de lokale lijsttrekker van Denk, Stephan van Baarle. “Gezien de uitspraken die er zondagavond jegens mij zijn gedaan, vind ik het volstrekt ongepast om gezellig te gaan lunchen”, reageert Meeuwissen tegenover RTV Rijnmond.

Maurice Meeuwissen is vertrokken bij overleg fractievoorzitters vanwege Goebbles-uitspraak @StephanvBaarle @PVVRotterdam010 @RTV_Rijnmond pic.twitter.com/ru8yqBzjl3

— Ewoud Kieviet (@EwoudKieviet) March 22, 2018

Meeuwissen maakte niet duidelijk op welke uitspraken hij precies doelde. Het lijkt te gaan om een vergelijking van Van Baarle zondag tijdens een debat. Over een controversieel campagnefilmpje van de PVV zei de Denk-politicus dat “Joseph Goebbels zijn vingers zou kunnen aflikken”, refererend naar de propagandaminister van nazi-Duitsland. Meeuwissen reageerde: “Islam is erger dan nazi’s en erger dan het communisme.”

Later in het debat richtte hij zich tot Van Baarle met de tekst “Uw partij verkracht kinderen”. Na het debat verontschuldigde Meeuwissen zich, hij schreef op Twitter dat hij zich versproken had en "islam cq Mohammed" bedoelde. De Denk-lijsttrekker deed aangifte tegen Meeuwissen vanwege de uitspraak, waarna de PVV-leider aangifte deed tegen Van Baarle vanwege de vergelijking met Goebbels.

Definitief twaalf zetels voor GroenLinks in Utrecht

GroenLinks heeft in Utrecht definitief twaalf zetels veroverd deze gemeenteraadsverkiezingen en wordt daarmee de grootste partij in de gemeente. De partij kreeg 22,8 procent van de stemmen en streefde D66 voorbij, die met 20,6 procent blijft steken op tien zetels, meldt ANP.

Lees over de verkiezingen in Utrecht: GroenLinks en D66 kunnen samen verder

De PvdA verloor twee zetels en de VVD een zetel. Nieuwkomer Denk veroverde twee plekken in de gemeenteraad van Utrecht. De PVV behaalde met 3,7 procent van de stemmen slechts één zetel.

In totaal brachten 159.046 mensen hun stem uit in Utrecht. De opkomst kwam daarmee uit op 59 procent, bijna vijf procentpunt meer dan in 2014.

Buma: het is aan het kabinet wat te doen

CDA-leider Sybrand Buma, die vorig najaar nog zei dat het kabinet een nee-stem tegen de nieuwe inlichtingenwet Wiv waarschijnlijk zou negeren, komt daar tegenover ANP nu op terug. Buma vindt nu dat het kabinet de uitslag van het referendum niet kan negeren:

"Het is nu aan het kabinet om te beslissen wat zij gaan doen. Ik heb absoluut gezegd dat deze wet door moet. Dat zeg ik nu nog, maar het kabinet zegt: laat ons naar die wet kijken. Nou, laat ze er vooral naar kijken."

Vorig jaar noemde Buma het referendum een "staartje uit het verleden" en vond hij de wet niet geschikt voor een volksraadpleging. De CDA-leider herhaalde wel dat hij vindt dat de wet er moet komen:

"Zonder deze wet hebben de inlichtingendiensten een groot probleem. Vooropstaat dat die wet zo ontzettend belangrijk is, want het gaat om de veiligheid van Nederland. Dat is een verantwoordelijkheid die ik heel hoog neem."

Bedankjes aan de kiezers

Al hebben sommige partijen ongetwijfeld een teleurstelling moeten wegslikken over de voorlopige verkiezingsuitslag, iedereen bedankt donderdagochtend opgewekt de kiezers op Twitter:

Twitter avatar jesseklaver Jesse Klaver Wat een uitslag. De grootste in Amsterdam, Arnhem, Culemborg, Delft, Diemen, Haarlem, Helmond, Nijmegen, Renkum, Utrecht, Wormerland en Zutphen. Kiezers bedankt! En wie nu denkt dat we het rustig aan gaan doen. No f*cking way! We zijn net begonnen. 🔥 https://t.co/tpa63c8WuN
Twitter avatar mariannethieme Marianne Thieme Geweldige doorbraak voor @PartijvdDieren Steeds meer kiezers willen eind aan stenen tijdperk &de grootscheepse ontgroening.We zullen t groene anker zijn in alle steden waar we hebben meegedaan in oppositie of coalitie! Kiezers, campagneteam & alle actieve leden bedankt!! #GR2018
Twitter avatar geertwilderspvv Geert Wilders Fantastisch! In alle 30 gemeenten waar we meededen zetels gehaald! Geweldige resultaten in Nissewaard, Venlo, Terneuzen, Rucphen, Maastricht, Zaanstad, Emmen, Almelo, Lelystad, Dordrecht en vele andere gemeenten waar het PVV-geluid vanaf nu te horen zal zijn! De PVV groeit!! https://t.co/m7YzZH2U7W
Twitter avatar D66 D66 277 gemeenten
1.500 vrijwilligers
Honderden flyers
Duizenden gelopen kilometers Aan iedereen die de afgelopen maanden de straat op is gegaan: ONWIJS BEDANKT! 🙌 https://t.co/mQhzcBOuql
Twitter avatar LodewijkA Lodewijk Asscher Dank aan alle kiezers die gisteren op ons gestemd hebben. We gaan ons best doen! Ook alle vrijwilligers die snoeihard gewerkt hebben wil ik graag bedanken. 💪❤️
Twitter avatar RicharddeMos Richard de Mos 🔰 Groep de Mos kiezers bedankt. Nu keihard blijven knokken om uw vertrouwen waar te maken. Vanmiddag 13.30 uur eerste fractievergadering nieuwe fractie in de commissieperskamer, 1e verdieping stadhuis. Pers is welkom bij 1e deel vergadering. https://t.co/pUYwDnOfCN
Twitter avatar ANanninga Annabel Nanninga DAVEREND feest bij @FVDamsterdam. Ik heb champagne gemorst en ben binnenkort raadslid, ALLE dank aan onze kiezers en ons team. Wij gaan het voor u DOEN! https://t.co/UMdSgrXUpV

Bijna alle gemeenten geteld

En de uitslagen van de volgende gemeenten zijn ook binnen: Castricum, Epe, Schiedam, Nieuwkoop, Kapelle, Gooise Meren, Stichtse Vecht, Etten-Leur en Bergen. Van de gemeenten Venray, Amsterdam en Utrecht is alleen een tussenstand. Van Weesp en Zeewolde is ook nog geen voorlopige uitslag volgens ANP. De gemeenten zelf hebben op hun website al wel een voorlopige uitslag gemeld:

Voor Weesp luidt deze voor nu als volgt:

WSP: 5
CDA: 3
GroenLinks: 3
D66: 2
PvdA: 2
VVD: 2

De Lijst Van Unnik verliest een zetel en komt niet terug in de raad. De Partij van Ouderen haalde te weinig stemmen voor een zetel.

Voor Zeewolde, waar nog vier restzetels moeten worden verdeeld, is de voorlopige uitslag als volgt:

Leefbaar Zeewolde: 5
VVD: 2
ChristenUnie: 2
CDA: 2
D66: 2
PvdA/GroenLinks: 1
Zeewolde Liberaal: 1

Kiesraad: we gaan uit van de meerderheid bij referendum

Er was donderdagochtend eventjes wat onduidelijkheid over de betekenis van de voorlopige uitslag van het referendum over de inlichtingenwet. 'Tegen' lijkt een nipte winst te behalen: 48,8 tegen 47,3 van de kiezers stemde tegen de Wiv. Maar door de 200.000 blanco-stemmers, 4 procent van de kiezers, is er geen absolute meerderheid. Blanco stemmen tellen wel mee om de opkomst van het referendum te berekenen en te bepalen of het referendum geldig is.

Tweede Kamerlid Kees Verhoeven (D66) concludeerde uit het aantal blanco-stemmen dat er geen meerderheid zou zijn:

Twitter avatar KeesVee Kees Verhoeven Opkomst #wiv- referendum boven de 50%. Voor staat op 47.2%, tegen op 48.9%. Omdat 4% blanco stemt, is er geen meerderheid. Deze betrokken maar verdeelde uitslag laat zien dat de in het regeerakkoord afgesproken evaluatie hoe dan ook van grote waarde is. https://t.co/TibGzGDNVZ https://t.co/hMMgjkom1n

NRC-verslaggever Liza van Lonkhuyzen belde met de Kiesraad en het blijkt toch iets anders te liggen. De Kiesraad gaat uit van de meeste stemmen, ondanks dat wetgeving de precieze interpretatie in het midden laat.

Twitter avatar lizalonkhuyzen Liza van Lonkhuyzen Kiesraad: De wet laat het in het midden, maar wij gaan uit van de meeste stemmen. Dus geen van de twee kampen hoeft de 50 procent te halen voor winst. (@KeesVee)

De Kiesraad noemt het wel een "lacune in de wet" dat een meerderheid niet precies wordt omschreven in de Wet raadgevend referendum:

Twitter avatar Kiesraad Kiesraad De Wet raadgevend referendum laat zich niet expliciet uit over vraag wanneer sprake is van een meerderheid. Volgens Kiesraad is sprake van meerderheid tegen de wet als, bij voldoende opkomst, percentage kiezers met geldige stem tegen hoger is dan percentage geldige stemmen vóór.

Kees Verhoeven twitterde daarop dat hij de richtlijnen van de Kiesraad uiteraard zal volgen:

Twitter avatar KeesVee Kees Verhoeven Jongens, even rustig alsjeblieft. Ik analyseerde alleen even deze spannende en verrassende uitslag. Zeker, zoals het er nu naar uitziet is het tegenkamp groter dan het voorkamp. En voor precieze definities volg ik natuurlijk de @kiesraad. https://t.co/kDllfRLiiI #relax.

In totaal was 0,5 procent van de stemmen blanco. Dat is iets minder dan bij het Oekraïne-referendum twee jaar geleden toen 0,8 procent van de stemmers blanco stemde.

Een Nee tegen de Wiv is een tegenvaller voor het kabinet: 'Tegen'-kamp wint referendum over inlichtingenwet waarschijnlijk nipt

Weesp kiest voor aansluiting bij Amsterdam

Inwoners van Weesp moesten woensdag behalve voor de gemeenteraadsverkiezingen en de Wiv ook stemmen voor of tegen aansluiting van hun gemeente bij Amsterdam of Gooise Meren. Ruim 57 procent van de kiezers stemde voor Amsterdam, bijna 43 procent stemde voor een fusie met de gemeente Gooise Meren, dat bestaat uit de plaatsen Bussum, Naarden en Muiden.

Lees ook: Weesp is verdeeld over de grote stad

De gemeenteraad van de stad met zo'n 19.000 inwoners zal maandag uiteindelijk formeel beslissen over de aansluiting bij de hoofdstad. Eerder sprak een ruime meerderheid van de raad zich al uit voor samengaan met Amsterdam.

1,3 miljoen tv-kijkers bekeken de uitslag

Bijna 1,3 miljoen mensen bekeken woensdagavond de uitslagen van de gemeenteraadsverkiezingen op televisie bij de NOS, blijkt uit cijfers van de Stichting KijkOnderzoek (SKO).

Alsof je voor verlenging de voorbeschouwing begint, schrijft tv-recensent Arjen Fortuin over Nederland Kiest: Om half een stopt de NOS er plotseling mee

Nederland Kiest De Uitslagen staat met 1.274.000 kijkers op de derde plek in de Dag Top 25 achter het Journaal (2,3 miljoen) en DWDD (1,5 miljoen). Dinsdagavond trok het verkiezingsdebat bijna een miljoen kijkers.

Dionne Stax tijdens de uitslagenavond van de NOS. Foto Lex van Lieshout/ANP

CDA niet meer in te halen

Het CDA is met 1.259 zetels landelijk de grootste partij geworden. Even spande het er nog even om of het de VVD zou worden, maar die partij staat nu op 1.071 zetels. Er zijn 7745 van de 7991 zetels verdeeld, 246 zetels moeten dus nog verdeeld worden. Om het CDA voorbij te streven zou betekenen dat de VVD dat aantal grotendeels moet binnenslepen, wat niet waarschijnlijk is.

GroenLinks de grootste in Utrecht, ten koste van D66

In Utrecht werken GroenLinks en D66 al jaren goed samen. Daar zal de uitslag van gisteren weinig verandering in brengen. In de relatief hoogopgeleide stad deden de twee partijen het ook deze verkiezingen weer goed, zij het met GroenLinks in plaats van D66 in als grootste partij.

Om tot een meerderheid te komen is in Utrecht wel een driepartijencoalitie nodig. En daarin verschillen de partijen van mening: moet het over links of over rechts?

Lees meer over de Utrechtse uitslag: GroenLinks en D66 kunnen samen verder

De Mos viert feest, maar hoe moet het met de formatie?

Richard de Mos tijdens de voor zijn partij feestelijk verlopen uitslagenavond. Foto Martijn Beekman/ANP

Zes jaar geleden begon oud-PVV'er Richard de Mos voor zichzelf in de Haagse gemeenteraad. Gisteren werd zijn Groep de Mos met negen van de 45 zetels voor het eerst de grootste partij. Dat werd natuurlijk gevierd, met bier en O, o, Den Haag. Toch rijst ook onmiddellijk de vraag hoe het nu verder moet met het stadsbestuur. Want dat het een moeilijke formatie zal worden, is wel zeker.

Lees het verslag van de verkiezingsavond in Den Haag: Bij Groep de Mos schalt door het café ‘O, o, Den Haag’

Twee fracties halen een absolute meerderheid

In twee gemeenten hebben partijen een absolute meerderheid behaald, heeft het ANP becijferd. Het CDA boekte in het Twentse Tubbergen het beste resultaat. De partij behaalde daar twaalf van de negentien raadszetels. Dat zijn er twee meer dan de christendemocraten er na de verkiezingen van 2014 hadden.

In Reusel-De Mierden, in Brabant, komt de lokale partij Samenwerking aan de macht met acht van de vijftien raadszetels. In de vorige gemeenteraad had de partij het met zes zetels nog niet voor het zeggen.

Het CDA kwam even verderop net niet tot een absolute meerderheid. In Boekel krijgt de partij zeven van de vijftien zetels in de raad.

Benieuwd welke coalities mogelijk zijn in je eigen gemeente? Bekijk het op de uitslagenkaart.

Lokale partijen overklassen de landelijke, CDA nipt groter dan VVD

Nog niet alle uitslagen zijn binnen, maar op basis van de 325 van de 335 gemeenten waar de resultaten al wel van bekend zijn heeft RTL Nieuws een landelijk totaalbeeld opgemaakt.

Het CDA zou nipt groter worden dan de VVD. En hoewel D66 in grote steden als Amsterdam en Utrecht verloor van GroenLinks, zijn de Democraten alles bij elkaar opgeteld nog wel groter dan de partij van Jesse Klaver.

Dit zijn de percentages die de grootste partijen hebben behaald (met tussen haakjes het resultaat van 2014):

1. Lokale partijen 32,7% (29,7%)
2. CDA 13,5% (14,3%)
3. VVD 13,2% (11,9%)
4. D66 9,0% (11,9%)
5. GroenLinks 8,4% (5,2%)
6. PvdA 7,4% (10,2%)

PVV pakt wel raadszetels, maar wordt niet echt groot

De PVV van Geert Wilders heeft zoals het zich nu laat aanzien in alle dertig gemeenten waarin het meedoet zetels gehaald, maar toch valt de winst tegen. In Rotterdam werd de electorale concurrent Leefbaar Rotterdam vele malen groter en in Den Haag leed de partij een pijnlijk verlies. Maar omdat PVV in 28 van de 30 gemeenten waarin het verkiesbaar was voor het eerst meedeed, kan Wilders de resultaten toch als winst claimen, schrijft verslaggever Enzo van Steenbergen.

Lees zijn hele stuk hier: Een PVV-voet tussen de deur, maar meer ook niet

Opkomst ietsjes hoger dan vier jaar geleden

Hoewel er flinke verschillen zijn tussen de gemeenten ligt de opkomst met 55,0% zoals die tot nu toe is geteld iets hoger dan bij de gemeenteraadsverkiezingen van vier jaar geleden. Toen lag de opkomst op 54,0%.

Het aantal kiezers dat naar de stembus is gegaan ligt zoals gebruikelijk nog altijd wel fors lager dan bij Tweede Kamerverkiezingen. Vorig jaar lag de opkomst bij de TK-verkiezingen op 81,6%.

PvdA was voorbereid op zoveelste slechte nieuws

De PvdA had een nieuwe verkiezingsnederlaag ingecalculeerd en ondanks harde klappen in veel grote steden benadrukken fanatieke PvdA'ers dat het in elk geval niet slechter is dan vorig jaar. Er klinkt zelfs gejuich als in Emmen slechts een verlies van 0,6 procent wordt voorspeld, hoorde verslaggever Clara van der Wiel.

Lees hier haar hele verslag van de PvdA-verkiezingsavond: PvdA neemt ingecalculeerd verlies

Winst en verlies in beeld

Joost Eerdmans bleef met zijn Leefbaar Rotterdam veruit de grootste in Rotterdam. Ondanks een verlies van drie zetels is de partij met elf zetels meer dan twee keer zo groot als de PvdA, GroenLinks, VVD en D66 die allen vijf zetels krijgen in de nieuwe gemeenteraad. En dat leidde tot een euforische reactie.

Foto: Robin Utrecht/ANP

GroenLinks veroverde Amsterdam en Utrecht, maar werd ook in steden als Arnhem, Haarlem, Nijmegen en Helmond de grootste. Partijleider Jesse Klaver sprak dan ook van een "historische uitslag".

Foto: Bas Czerwinski/ANP

D66 boekte vier jaar geleden het beste resultaat ooit bij de gemeenteraadsverkiezingen. Partijleider Alexander Pechtold zei in veel gemeenten "zilver" te hebben behaald en "dat betekent ook een plek op het podium." Maar het verlies in Amsterdam en Utrecht en ook in veel andere steden moet toch een bittere pil zijn.

Foto: Sander Koning/ANP

Lilian Marijnissen is nog maar ruim drie maanden partijleider van de SP en moest een verrassend grote nederlaag slikken. In veel steden halveerde de Socialistische Partij. "Er is werk aan de winkel", beaamde Marijnissen dan ook.

Foto: Piroschka van de Wouw/ANP

VVD of CDA? Beiden hopen nog steeds de grootste landelijke partij te worden

VVD en CDA gaan nek-aan-nek in de race om wie achter de gezamenlijke lokale partijen de grootste landelijke partij wordt. Bij het CDA waren ze er aan het begin van de avond van overtuigd de grootste te blijven, maar bij het binnendruppelen van de uitslagen wordt duidelijk dat de VVD de christen-democraten mogelijk voorbij is gestreefd.

Het zou voor het eerst zijn dat liberalen de grootste worden bij gemeenteraadsverkiezingen. De VVD staat in elk geval op winst ten opzichte van vier jaar geleden en het CDA op licht verlies.

Meeste uitslagen binnen

Op een aantal belangrijke gemeenten na, met Amsterdam als meest in het oog springende, zijn de meeste uitslagen van de gemeenteraadsverkiezingen bekend.

Lokale partijen winnen fors. Van de landelijke partijen is GroenLinks de grote winnaar en leveren D66, SP en PvdA fors in. In veel steden hebben nieuwkomers Denk en PVV zetels gepakt.

Maar de uitslagen verschillen sterk per gemeente. Weten wat de uitslag is in uw gemeente of welke andere stad dan ook?

Bekijk dan onze steeds live bijgewerkte uitslagenkaart van Nederland

De voorpagina's van donderdag

De ochtendkranten vallen over een paar uur op de deurmat en dit zijn de voorpagina's:

Onze voorpagina zoals u 'm morgenochtend op de mat en in de winkels vindt #GR2018 #Verkiezingen2018 pic.twitter.com/5LAP180tXQ

— de Volkskrant (@volkskrant) 21 maart 2018

Groningen stemt massaal tegen Wiv-wet

In geen enkele gemeente in Groningen haalde de ja-stemmers voor het referendum over de nieuwe inlichtingenwet een meerderheid. Dat kan geen enkele andere provincie de Groningers nazeggen.

In het noorden is er ook aan andere opvallende afwijking van het landelijke beeld: de PvdA handhaaft zich heel redelijk. In sommige gemeenten blijven de sociaal-democraten zelfs de grootste.

In Delfzijl verdelen tien partijen de negentien beschikbare raadszetels. Een enorme versnippering, maar minder groot dan was gevreesd.

Lees het verslag van Milo van Bokkum vanuit Delfzijl

Wilders was niet echt welkom in Terneuzen, maar wint er wel fors

De PVV heeft in Terneuzen vier zetels gewonnen. Net als in veel andere gemeenten deed de partij van Geert Wilders er voor het eerst mee aan de gemeenteraadsverkiezingen. De PVV is nu na Top/Gemeentebelangen (zeven zetels) en het CDA (zes zetels) de derde partij in de Zeeuwse plaats.

Wilders had al rekening gehouden met een goed resultaat, want hij was van plan de uitslagenavond door te brengen in Terneuzen. Maar hij zag daar vanaf omdat de burgemeester had laten weten vanwege alle benodigde veiligheidsmaatregelen niet echt gelukkig te zijn met zijn komst.

Bij de NOS zei Wilders eerder op de avond dat het verkiezingsresultaat in sommige gemeenten tegenviel en op andere plekken juist beter was dan verwacht.

Reactie Geert Wilders op uitslag gemeenteraadsverkiezingen 2018 https://t.co/39GgVRRmlp via @YouTube

— Geert Wilders (@geertwilderspvv) 21 maart 2018

D66 toont in het openbaar geen teleurstelling

Ondanks het forse verlies in grote steden als Amsterdam en Utrecht wordt er bij D66 na middernacht gewoon gedanst. D66-leider Alexander Pechtold hield de hele uitslagenavond stevig vast aan zijn beeldspraak van ‘het podium’. Goud was het niet geworden. „Maar zilver is ook een podiumplek.”

Openlijke teleurstelling was er niet, zag verslaggever Petra Koning.

In Leiden blijft D66 ondanks een verlies van drie zetels wél de grootste partij, blijkt diep in de nacht. D66 heeft daar nu negen zetels, GroenLinks acht (een verdubbeling) en de VVD zes.

De volledige uitslag in Den Haag

Richard de Mos werd met zijn 'Groep de Mos' de grootste in Den Haag, maar met vrijwel alle stemmen geteld was ver na middernacht ook duidelijk dat de VVD met zeven zetels de tweede partij is geworden. D66 en GroenLinks volgen met respectievelijk zes en vijf zetels.

Rest van de uitslag; pic.twitter.com/NyFcvPPMiH

— Titia Ketelaar (@titia_k) 22 maart 2018

Nee-kamp wint referendum hoogstwaarschijnlijk nipt

Met 60 procent van de stemmen geteld lijken de tegenstanders van de nieuwe inlichtingenwet het referendum naar alle waarschijnlijkheid te hebben gewonnen. Volgens de Verkiezingsdienst van het ANP is de kans klein dat de nee-stemmers alsnog stuivertje wisselen met het ja-kamp.

In gemeenten waar alleen het referendum werd gehouden stemde bijna 57 procent van kiezers tegen en ruim 42 procent voor. In plaatsen waar ook gemeenteraadsverkiezingen werden gehouden kwamen de nee-stemmers uit op 48,3 procent en de ja-stemmers op 47,1 procent. De overige stemmen waren blanco of ongeldig.

Denk maakt in veel grote steden entree, maar samenwerking wordt moeilijk

Denk debuteert deze gemeenteraadsverkiezingen en heeft in de nodige grote steden zetels veroverd. Meer misschien zelfs dan verwacht. In Amsterdam pakte de partij van Kuzu volgens de exit-poll drie zetels, in Rotterdam ook drie en in Utrecht twee. De wil van anderen om met Denk samen te werken is nergens erg groot

In Enschede bleef Denk met één zetel onder het gehoopte aantal zetels steken. "Eén zetel is een begin", reageerde lijsttrekker Enes Sariakçe tegen NRC-verslaggever Annette Toonen.

Lees haar hele verslag hier: Denk wint slechts één zetel in Enschede. Samenwerking wordt overal heel moeilijk

GroenLinks ook in Arnhem en Nijmegen de grootste

In de twee grootste steden van Gelderland is GroenLinks de grootste partij geworden. In provinciehoofdstad Arnhem gaat GroenLinks van vier naar zeven zetels, terwijl D66 en SP verliezen, net als het landelijke beeld laat zien. D66 gaat van acht naar zes zetels en de SP van acht naar drie. Het verlies van de beide partijen in Arnhem die bij de vorige verkiezingen nog de grootste waren komt vooral door geruzie in het college.

In Nijmegen, dat ook wel eens 'Havana aan de Waal' wordt genoemd, is GroenLinks nu veruit de grootste partij met elf zetels. Dat is een winst van drie zetels ten opzichte van de vorige gemeenteraadsverkiezingen in 2014. SP en D66 delen met zes zetels de tweede plaats, maar leverden wel allebei in.

Weinig te juichen voor de SP

Er waren grote verwachtingen van de nieuwe partijleider Lilian Marijnissen. Toch verloor de SP flink, op basis van de exitpolls. Op de partijbijeenkomst in Oss waar de uitslagen werden gevolgd klonk het 'godsamme' al vroeg op de avond. Marijnissen zei in haar toespraak tot haar partijgenoten op meer gehoopt te hebben, maar hoopvol te zijn over de toekomt.

Lees het verslag van Victor Pak: In Oss doet de uitslag auw

Partij voor de Dieren groeit door

In Amsterdam verdriedubbelde de Partij voor de Dieren het zetelaantal. Meebesturen gaat de partij waarschijnlijk niet, maar de verkiezingswinst zorgt er wel voor dat de PvdD er, naast oprichter en Tweede Kamerfractievoorzitter Marianne Thieme, een tweede gezicht bij krijgt: Johnas van Lammeren. Hij werd eerder deze week al verkozen tot beste gemeenteraadslid van Nederland.

Toch heeft de PvdD geen schakelfunctie in Amsterdam, schrijft verslaggever Jos Verlaan.

Bij Groep de Mos in Den Haag is het feest

Twitter avatar titia_k Titia Ketelaar . @GDMDenHaag 9 zetels bij 96,4% van de stemmen https://t.co/CjiuFUahFT

Wie wil er nog besturen met Jos van Rey?

De Liberale Volkspartij Roermond (LVR) van Jos van Rey gaat waarschijnlijk ook de komende vier jaar niet meebesturen in Roermond. De LVR verloor één van haar tien zetels. En de partijen die de afgelopen periode een college vormden kunnen opnieuw om de partij van Van Rey heen. Een van die partijen zegt:

"De kiezer in Roermond wil rust, stabiliteit en betrouwbaarheid. Geen zaak die steeds weer afleidt van waar het echt om gaat."

Van Rey is weer de grootste, schrijft verslaggever Paul van der Steen, maar wie wil nog met hem besturen?

'GroenLinks verbindt stad en provincie'

GroenLinks is de grote winnaar op links. Vooral de grote steden kozen in grote getalen voor de "brede beweging" die Jesse Klaver wil. En voor leden die woensdagavond aanwezig zijn op de verkiezingsnacht in Club Panama in Amsterdam zijn het eens: deze avond is "historisch".

Lees het hele verslag de verkiezingsoverwinning van GroenLinks

'Het Geert-effect. En het Ad-effect'

Nergens stemmen bij landelijke verkiezingen meer mensen op de PVV dan in het Brabantse Rucphen. Bij de gemeenteraadsverkiezingen van woensdag pakt de nieuwkomer vier zetels, vooral ten koste van de VVD. Maar de grootste wordt de partij van leider Geert Wilders er niet: de lokale Rucphense Volkspartij (RVP) blijft met zes zetels de grootste.

Desondanks leidt de uitkomst tot blijdschap bij lokaal lijsttrekker Ad Vissenberg, merkt verslaggever Bram Endedijk. Hij klapt twee keer in zijn handen, steekt dan zijn duim op. Een voorzichtige lach. „Dit is het Geert-effect. En een klein beetje het Ad-effect.”

Lees het hele verslag van de verkiezingsavond: PVV ziet ‘Geert-effect’ in Rucphen, maar is niet grootste

Maarten van Poelgeest informateur in Amsterdam

Oud-wethouder Maarten van Poelgeest wordt informateur in Amsterdam. Dat laat Rutger Groot Wassink, leider van de partij in Amsterdam, weten. De politicus was vanaf 1998 gemeenteraadslid voor Groenlinks en van 2001 tot 2006 fractievoorzitter. Vervolgens was Poelgeest tot 2014 wethouder ruimtelijke ordening en grondzaken.

Lees ook het interview met Van Poelgeest bij zijn afscheid in 2014

Vanaf morgen ontvangt Van Poelgeest alle Amsterdamse partijen voor gesprekken over de coalitievorming. Groenlinks is de grote winnaar van de verkiezingen in Amsterdam. De partij werd met 11 zetels de grootste partij van de hoofdstad, en liet daarmee D66 achter zich. Dat is een verdubbeling ten opzichte van vier jaar geleden.

Ook Amsterdam heeft nu voorlopige uitslag

Twitter avatar MarkMiddel Mark Middel Burgemeester van Aartsen: "Doorgeven van de uitslagen stoppen we, maar we gaan door met tellen." Nieuwe en de laatste voorlopige cijfers (69%): opkomst 50%. De slimme teller ziet: 1 zetel te veel op deze voorlopige uitslag. #020kiest #Amsterdam https://t.co/abhsRXTQ2h

Partij omstreden Jo Palmen opnieuw grootste in Brunssum

In Brunssum zijn alle stemmen gesteld. In de Limburgse gemeente is Burger Belangen in Brunssum/Lijst Palmen de grootste partij geworden, meldt streekomroep Loo-tv. De partij kreeg 2721 stemmen vóór. Het is een winst van zo'n 10 procent in vergelijking met de gemeenteraadsverkiezingen va 2014, toen de partij ook de grootste was.

Twitter avatar WouterJong Wouter Jong Lijst Palmen uit Brunssum is ca 10% gegroeid. https://t.co/HHn1W1rrYT

Alle stemmen in Brunssum zijn geteld. BBB/Lijst Palmen is weer de grote winnaar geworden net als in 2014. De partij heeft na telling in alle 15 stembureaus 2721 stemmen. Dat waren er in 2014 2490. https://t.co/qgVwHQosyM pic.twitter.com/92ahPofOjZ

— LOO-tv (@LOOtv) March 21, 2018

De lijsttrekker van de partij, Jo Palmen, kwam recent in opspraak. De wethouder werd in een integriteitstoets een 'groot risico' genoemd voor het bestuur van de gemeente, maar later oordeelden twee hoogleraren dat die conclusie was overtrokken door oud-burgemeester Luc Winants.

Groep de Mos steekt VVD voorbij in Den Haag

In de eerste uitslagen uit Den Haag leek de VVD nog even op weg naar de zege in Den Haag, maar nu een groot deel van de stemmen is geteld, blijkt het muntje de andere kant op te vallen. Groep de Mos, van oud-PVV-Kamerlid Richard de Mos, staat nu op 9 zetels. De VVD op 7.

Richard de Mos van Groep de Mos (met gele sjaal) tijdens de uitslagenavond van de gemeenteraadsverkiezingen. Foto Martijn Beekman/ANP

Het gaat moeizaam in Amsterdam

Amsterdam zou rond middernacht met voorlopige uitslagen komen, maar het gaat moeizaam, merkt verslaggever Mark Middel.

Twitter avatar MarkMiddel Mark Middel Dienstmededeling in #Amsterdam. "Het gaat moeizaam met tellen, uitslagen stadsdeelcommissies komen vanavond niet." Amsterdammers mochten vandaag drie keer stemmen: voor de gemeenteraad en het referendum ook voor de stadsdelen.

In Utrecht en Den Haag zijn wel voorlopige uitslagen binnen:

Twitter avatar GemeenteUtrecht Gemeente Utrecht Voorlopige uitslag #GR2018 in #Utrecht obv 85% getelde stemmen: D66 (10), GL (11), VVD (6), PvdA (3), SP (2), CDA (2), Stadsbelang Utrecht (1), ChristenUnie (2), Student & Starter (2), PvdD (2), PVV (2), DENK (2), Piratenpartij (0), Seniorenpartij (0), Evenwicht (0), Blanco (0)
Twitter avatar GemeenteDenHaag Gemeente Den Haag De voorlopige uitslag van de Gemeenteraadsverkiezing van Den Haag, na het tellen van de stemmen van 80% van de stembureaus:
#GR18 #DenHaag #TheHague #Verkiezingen https://t.co/VfUAMOw3bQ

Weesp neigt naar aansluiten bij Amsterdam

In Weesp ontvingen kiezers drié stembiljetten: een voor de gemeenteraadsverkiezingen, een voor het referendum en een voor de aansluiting bij een andere gemeente. Weespenaren konden kiezen tussen de gemeente Amsterdam en Gooise Meren en in de voorlopige resultaten lijkt de voorkeur uit te gaan naar die eerste.

Twitter avatar rubenkoops Ruben Koops berichten vanuit Weesp via @PMeershoek: Weesp wil aansluiting bij #Amsterdam blijkt uit referendum. 42,6% Gooise Meren, 57,4 voor @AmsterdamNL
Weesp past beter bij Gooise Meren, schreef NRC dinsdag. De plaats is verdeeld over de grote stad

Geen muziek, maar wel bitterballen bij ChristenUnie

Ook in Utrecht, zo’n 600 meter van D66 vandaan, zit de ChristenUnie bij elkaar. Geen harde muziek zoals bij D66. Wel veel bitterballen - en zacht blauw licht, laat verslaggever Petra de Koning weten.

"Groei in Appingedam", zegt Gert-Jan Segers opgewekt, als nieuwe uitslagen op het scherm verschijnen. Eerder al had de ChristenUnie-zaal nauwelijks de uitslag in Renswoude kunnen geloven: van 1 naar 4 zetels. In stemmen: van 289 stemmen in 2014 naar 1.015 nu. "In zo’n dorp is dat een aardverschuiving", zegt een ChristenUnie-medewerker.

Segers is tevreden over de stabiele twee zetels in Utrecht. En stabiel zijn de uitslagen ook op andere plekken. "Ik ben dankbaar. We hebben vorig jaar een grote stap genomen door te gaan meeregeren. Ik zie dit als een tussenrapport."

Dat de partij in Amsterdam bij de exitpolls geen zetel haalde, zegt volgens de ChristenUnie nog niks. "Het kan eraan liggen bij welke stembureaus de peilingen zijn gedaan", zegt een medewerker.

Grote lijn van de exitpolls: versplintering en lokale winst

De NOS en Ipsos publiceerden woensdagavond zes exitpolls van de gemeenteraadsverkiezingen. Wat daaruit volgens NRC-redacteur Thijs Niemantsverdriet vooral duidelijk wordt, is dat de lokale politiek (net als de landelijke) is versplinterd. De lokale partijen doen het erg goed, van de coalitiepartijen lijkt alleen de VVD stand te hebben gehouden.

Redacteur Thijs Niemantsverdriet voorspelt een ingewikkeld politiek spel in de vorming van de lokale besturen.

BurgerBelangen presteert 'boven verwachting' in Enschede

Lokale partij BurgerBelangen is de grootste partij geworden in Enschede. Burgerbelangen stijgt van vijf naar acht zetels, volgens de exitpoll van Ipsos woensdagavond. Uitzinnige vreugde bij lijsttrekker Niels van den Berg en de andere kandidaten op de lijst. "Als het acht zetels blijven, dan is dat boven verwachting. Ik had gehoopt op zeven", zegt Van den Berg.

Hij schrijft de winst onder meer toe aan "de kandidatenlijst, die is een goede afspiegeling van de Enschedese samenleving" en de activiteiten van de partij op sociale media. "Wij kennen de stad."

D66 is in Enschede, volgens de exitpoll van Ipsos, niet langer de grootste partij in Enschede, maar terug van zeven naar vijf zetels. Lijsttrekker Eelco Eerenberg reageert: "We hadden op verlies gerekend, maar wij wilden de grootste progressieve partij blijven en dat is gelukt."

Dansen wil nog niet echt lukken, bij D66

Bij D66 in café De Winkel van Sinkel in Utrecht gaan nu discolichten aan en de muziek staat wat harder – maar met het dansen wil het nog steeds niet goed lukken, ziet verslaggever Petra de Koning. Er is al wel gejuicht: partijleider Alexander Pechtold heeft de zaal net voorgehouden dat de partij "zilver" heeft gehaald en dat dat een "podiumplek" is waar hij trots op is.

En nee, zegt hij daarna, híj heeft geen whatsapp-bericht gezien waarin D66’ers werden opgeroepen om niet te veel teleurstelling te laten zien – Het Parool onthulde eerder op de avond dat zo’n bericht was rondgegaan. In De Winkel van Sinkel heette het onderling "een instructie om optimistisch te zijn".

Pechtold begint over "tien jaar geleden" en houdt vast aan zijn beeldspraak. "Toen was voor ons zelfs koper niet in zicht. Nu zijn we een middenpartij, wij zijn niet van de flanken en toch zijn we erg zichtbaar." Het verlies, zegt hij ook, komt door het meeregeren en door de versplintering in de politiek "waardoor iedereen al wat inlevert". En mensen zien de mooie dingen nog niet waar het kabinet-Rutte III volgens hem nog mee komt.

Zijn medewerker brengt hem een biertje. Minister Wouter Koolmees komt erbij staan. De hele zomer van 2017 werkten zij samen namens D66 aan het ontstaan van Rutte II. Pechtold zegt: "Wouter, ik dacht vanochtend: we komen zo’n twee of drie zetels achter GroenLinks en kijk." Koolmees knikt.

PvdA: strijd geleverd in volle tegenwind

“Jongens, we hebben verloren hè!”, begint de Amsterdamse PvdA-lijsttrekker Marjolein Moorman haar toespraak. Voor teleurstelling is openlijk weinig plaats op de avond in de Aknathon. De exitpolls geven er niettemin aanleiding toe: in alle gemeenten dreigt een fors verlies, is Amsterdam zelf een halvering van de huidige 10 zetels.

Maar in alles probeert de PvdA vooral optimisme uit te stralen. Het ijkpunt is vanavond maart 2017, toen de partij landelijk slechts 5,7 procent behaalde. Zelfs de kleinste winst ten opzichte van toen moet nu voor optimisme zorgen. Dat is ook de boodschap van partijleider Lodewijk Asscher, in zijn toespraak. Er was “strijd geleverd in volle tegenwind”. Maar: “Het herstel is begonnen.”

Het maakt de stemming niet bijzonder uitgelaten, maar de teleurstelling lijkt bij iedereen ingecalculeerd. En: het gejuich om het verlies van D66 klinkt telkens vele malen luider dan de oh’s over het eigen schade.

Marijnissen: er is werk aan de winkel, maar ik heb er vertrouwen in

Het woord ‘trots’ viel in de toespraak die Lilian Marijnissen zojuist gaf bij de landelijke bijeenkomst van de SP in Oss ontzettend vaak. De exitpolls van de grote steden en de eerste uitslagen geven het beeld dat de partij op veel plekken inlevert en niet profiteert van het verlies van de PvdA. Toch heeft Marijnissen vertrouwen in de komende tijd.

“Ik zie wisselend resultaat: er zijn plekken waar we iets inleveren, heel veel waar we gelijk blijven, en er zijn plekken waar we het goed doen.” Maar, gaf Marijnissen toe, “wij doen het in de grote steden niet goed en er is werk aan de winkel voor ons daar.”

Asscher over PvdA: op sommige plekken 'herstel'

"Er is niets meer vanzelfsprekend in de politiek. Je ziet zulke aardverschuivingen", zegt partijleider Lodewijk Asscher van de Partij van der Arbeid in een reactie op de exitpolls. Zijn partij verloor vijf zetels in Amsterdam en moet ook in Rotterdam, Enschede en Weert inleveren.

Toch ziet Asscher daarin een 'herstel': "We hebben vorig jaar een gigantische klap gehad. Toen zei ik: 'We gaan herstellen en dat gaat even duren'. Je ziet nu dat we op sommige plekken een paar procenten omhoog zijn gegaan."

Wilders: flinke uitbreiding voor de PVV

Geert Wilders zou de uitslagen afwachten in Terneuzen, maar de gemeente zelf had dat liever niet. De PVV-leider reageert daarom via Twitter:

Twitter avatar geertwilderspvv Geert Wilders Vandaag flinke uitbreiding van de PVV! Geweldig!
Door heel het land en op heel veel plekken zullen we als nieuwkomer een stevige voet tussen de deur krijgen. Overal zullen we zetels gaan halen en het PVV-geluid laten horen!

Rutte: VVD wordt grootste partij van Nederland

Een apetrotse Mark Rutte claimt in zijn toespraak al de landelijke overwinning: “De VVD bestaat dit jaar zeventig jaar en het ziet ernaar uit dat wij voor het eerst in onze geschiedenis bij de gemeenteraadsverkiezingen de grootste partij van Nederland gaan worden.”

Nog lang niet alle stemmen zijn geteld, maar volgens Rutte lijkt “werkelijk een prachtige uitslag zich vanavond uit te tekenen”. Hij noemt steden zoals Den Haag, waar de VVD misschien wel in zetels verdubbelt, maar ook Amsterdam en Den Bosch. “We mogen razend trots zijn.” Hij bedankte de vrijwilligers van de VVD, maar in tegenstelling tot de andere politieke leiders feliciteerde hij geen andere partijen.

Pas na 18 minuten waren alle stemmen geteld

Terwijl de exitpolls voor de gemeenteraden en het referendum binnendruppelen, is een 'miniwedstrijd' binnen de verkiezingen al beslecht: Schiermonnikoog was om 21.13 de eerste gemeente die de uitslag kon doorgeven aan de Verkiezingsdienst van het ANP.

Daarmee was Schiermonnikoog het Gelderse Rozendaal te snel af. In die gemeente waren de stemmen van de 1.225 stemgerechtigden 'pas' om 21.18 uur allemaal geteld. Rozendaal kwam daarmee als derde 'binnen', ook nog na Vlieland. Verslaggever Freek Schravesande deed verslag van deze race:

Lees ook: 21.18 uur in Rozendaal: zijn we de eerste?

Buma: CDA weet zich te handhaven

“We mogen trots zijn op de vrijwilligers uit alle gemeenten die zich het vuur uit de sloffen hebben gelopen.” CDA-leider Sybrand Buma was zojuist in Den Haag positief over de exitpolls en de uitslagen die er tot nu toe zijn. Het lijkt erop dat het CDA ongeveer even groot blijft als vier jaar geleden, net als de VVD. Buma is daar blij mee:

“Het CDA heeft zich weten te handhaven in een wereld die politiek versplintert en dat betekent een grote verantwoordelijkheid die komt. Het CDA zal die nemen.”

Den Haag: VVD en Groep de Mos gaan nek-aan-nek

In Den Haag is nu een kwart van de stemmen geteld en gaan de VVD en Groep de Mos vrijwel gelijk op. De PVV lijkt hard onderuit te gaan:

Twitter avatar titia_k Titia Ketelaar Kwart geteld in #070: VVD grootste, GroepDeMos tweede, daarna D66 (die nu grootste is). En PVV zou van 7 naar 2 zetels gaan. Maar.... pas 25% geteld

Baudet knarsetandend in Amsterdam

Thierry Baudet van Forum voor Democratie tijdens de uitslagenavond van zijn partij. Foto Remko de Waal/ANP

Het gejuich in de zaal met vierhonderd Forum voor Democratie-fans klonk aanzienlijk luider aan het begin van de NOS-exitpolls over Amsterdam (verlies SP en PvdA) dan toen de eigen uitslag even later voorbij kwam. De twee zetels in de Amsterdamse gemeenteraad, waarop FvD lijkt uit te komen, zijn bijzonder. Maar het is niet de uitkomst waar de partij op hoopte, merkt verslaggever Philip de Witt Wijnen. "Dit valt tégen man", roept iemand vanuit de zaal van club Level Eleven.

Partijleider Thierry Baudet moet moeite doen om niet ontevreden over te komen als hij journalisten te woord staat. Néé, hij is niet teleurgesteld hoor.

"Dat is de oude manier van denken. Ik ben blij met het mandaat van de kiezer. Ik ben enthousiast."

'Ik had veel meer verwacht'
Dat klinkt bepaald minder euforisch dan de uitslagenavond een jaar geleden, in dezelfde club, toen FvD twee zetels in de Tweede Kamer haalde. Een week geleden zei Baudet bij een verkiezingsbijeenkomst in Amsterdam nog dat hij groter zou worden dan de VVD, "en ook D66 zal gaan verslaan". Dat lijkt niet gelukt.

Twitter avatar PhilipDeWW Philip de WittWijnen De traktatie bij @fvdemocratie is inmiddels veranderd van bubbels in vettigheden. https://t.co/iKDoLeyGmy

De 19-jarige student Iem Albiyati verwoordt de stemming in de nachtclub aan het IJ, recht voor z’n raap: "Ik had hier veel meer van verwacht. We zijn kleiner dan Denk! Dat is echt klote."

Pechtold: we hadden goud, nu hebben we zilver

Alexander Pechtold sprak in Utrecht een zaal vol D66’ers toe. De partij verliest volgens de exitpolls en de eerste uitslagen vrijwel overal, maar de partijleider zag het positief: “We hadden vaak goud, maar we hebben in heel veel gemeenten zilver en dat betekent een plek op het podium.”

In zijn toespraak feliciteerde Pechtold GroenLinks, maar maakte hij ook een indirecte sneer naar de linkse concurrent door te zeggen dat ‘D66 voor bestuursverantwoordelijkheid nooit zal weglopen’. Die opmerking werd ontvangen met luid applaus vanuit de zaal.

Twitter avatar pdekoning petra de koning Op ‘het podium’ in Utrecht. ‘We hebben zilver’ #D66 https://t.co/doCrPLv8CR

Ook benadrukte Pechtold dat D66 campagne heeft gevoerd met de nadruk op samenwerken en verbinden in het politieke landschap, ‘terwijl het landschap politiek versplintert’. In de campagne haalde Pechtold fel uit naar Forum voor Democratie en Groenlinks, maar het lijkt erop dat het voorbereiden van de coalitievorming nu is begonnen.

Veel 'Nee' in het noorden

Naast een kaart met de uitslagen van de raadsverkiezingen houden we ook de voorlopige resultaten van het referendum per gemeente bij.

'Ik heb het gevoel alsof ik aan de goede kant van de geschiedenis sta'

Er is geen spannender uitslag denkbaar dan de exitpoll, zegt initiatiefnemer Nina Boelsums (22) uitgelaten aan een witte wijn. "Werkelijk iedere student die ik heb gesproken is zo faliekant tegen deze wet. Dat laat zien dat mijn generatie dit soort shit niet pikt. Ik weet natuurlijk niet hoe het buiten mijn bubbel is, maar zelfs als de uitslag nog anders wordt, heb ik het gevoel dat we gewonnen hebben. De politiek deed alsof privacy een non-issue was, maar nu hebben we laten zien dat het een grondrecht is."

Er is een enorme last van haar schouders gevallen, vertelt ze – de afgelopen zeven maanden ging er veel tijd in het referendum zitten. Met de vier andere initiatiefnemers was ze vaak tot drie uur ’s nachts bezig. "Onze studie is een beetje ingezakt." Privacyorganisatie Bits of Freedom en Amnesty hielpen ook – zij zijn vanavond in het café.

Maar het was het waard, al dat harde werk, zegt Boelsums, en ze excuseert zich voor haar grote woorden. "Ik heb het gevoel alsof ik aan de goede kant van de geschiedenis sta. Dat ik echt iets goeds heb gedaan voor de wereld en met de rest van Nederland aan de toekomst kan bouwen." Dat dit het laatste raadgevend referendum ooit was, vindt ze absurd. "Dit is toch de democratie? Dat je als student de straat op kan met je megafoon en daadwerkelijk iets teweegbrengt."

"Auw" bij de SP in Oss

Voor het eerst kunnen in Oss de handen op elkaar. De SP haalt volgens een voorlopige tussenstand 11 zetels in de lokale gemeenteraad, daarmee zijn ze weer de grootste in Oss.

Foto Victor Pak/NRC

Verder is er weinig te juichen bij de SP, ziet verslaggever Victor Pak. Daarom krijgt muziekband de C-Jay’s alle ruimte om zijn americanaliedjes te spelen in café De Groene Engel. De tv’s met de uitslagenavond van de NOS zijn alleen te horen wanneer er nieuwe exitpolls of uitslagen binnenkomen. Die zijn niet positief.

Voor Renske Leijten, SP-Tweede Kamerlid, doen de uitslagen “auw”. “Die zijn niet leuk om te zien.” Vier jaar terug scoorde de SP erg goed bij de gemeenteraadsverkiezingen, maar in Amsterdam, Utrecht en Rotterdam dreigt volgens de exitpolls halvering.

SP heeft huiswerk te doen

In Amsterdam maakte de SP ook deel uit van het college. Als een afrekening ziet Leijten het niet. “Amsterdam was voor ons belangrijk en volgens mij hebben we goed laten zien dat we kunnen meebesturen. Je ziet dat deze verkiezingen echt lokaal waren, nieuwe en lokale partijen winnen.”

Huiswerk heeft de partij wel te doen, volgens Leijten. “We zien de afgelopen jaren dat we niet meer zo populair zijn onder jongeren en studenten. Het is een opdracht die we nu hebben om dat te veranderen. We moeten de schouders eronder zetten waar we verliezen.”

Klaver schreeuwt het uit van vreugde

Jesse Klaver springt het podium op, gaat achter de microfoon staan en schreeuwt het uit. "Historisch", dat is de avond volgens hem. Volgens exitpolls de grootste in Utrecht, in Amsterdam en wie weet waar nog meer allemaal – als straks de uitslagen binnenkomen. "Had ik het niet gezegd?!" Gejuich uit de zaal.

In zijn speech roemt Klaver de "campaigners" van zijn partij. Zoals ook partijvoorzitter Marjolein Meijer eerder al applaus vroeg voor de flyerende partijleden. Klaver zei verder te hopen dat GroenLinks een "brede volkspartij" wordt. Doorgroeien, na de tweede verkiezingswinst in een jaar.

Bier bij de VVD

Een kwartiertje bij het CDA-partijkantoor vandaan vindt de verkiezingsavond van de VVD plaats in een hippe rooftopbar op het industrieterrein. Met een grote bar in het midden van de zaal en harde muziek, is het een stuk sfeervoller dan bij het CDA – daar stonden de tl-balken aan, vergelijkt verslaggever Barbara Rijlaarsdam.

Twitter avatar B_Rijlaarsdam Barbara Rijlaarsdam Inmiddels aangekomen bij de VVD, een kwartiertje bij het CDA vandaan. Hier geen tl-verlichting ;-) #GR18 https://t.co/Bze7Z2FJYL

“Feestjes vieren kunnen wij wel”, zegt Annemarie Jorritsma, fractievoorzitter in de Eerste Kamer. “Zelfs als we verloren hadden, zou het hier nog gezellig zijn”, valt Loek Hermans haar bij. Maar, zegt hij, de muziek mag wel iets zachter. Want wat heeft de VVD nu precies in Amsterdam gedaan?

Ach, het beeld is vrij duidelijk: de VVD heeft licht gewonnen. Genoeg reden om nog een biertje te bestellen.

Partij Van Rey verliest in Roermond

De Liberale Volkspartij Roermond (LVR) van Jos van Rey lijkt op basis van de uitslagen van de eerste drie stembureaus in Roermond slechter te hebben gescoord dan vier jaar geleden. De LVR haalde er 22,8 procent van de stemmen. In 2014 was de partij goed voor 30 procent. Meebesturen lijkt er voor de LVR op grond van deze eerste uitslagen niet in te zitten.

De grootste winst wordt geboekt door GroenLinks die met 21,6 procent van de stemmen de tweede partij is op de drie bureaus (2014: 11,8 procent). Die partij zat de afgelopen periode in de coalitie met CDA, VVD, D66, PvdA en de Demokraten Swalmen.

Een coalitie van LVR, VVD, DENK en Demokraten Swalmen, waarover vooraf werd gespeculeerd, haalt geen meerderheid. Maar dat beeld kan vertekenen: Demokraten Swalmen (10,0 procent) en DENK (0,3 procent) kunnen waarschijnlijk rekenen op meer steun in andere delen van de stad.

Van Rey mag geen volksvertegenwoordiger zijn
Als de LVR in de coalitie komt, is wellicht Van Rey kandidaat-wethouder. Van Rey werd eind vorig jaar door het gerechtshof in Den Haag veroordeeld tot een voorwaardelijke celstraf van twaalf maanden voor corruptie, stembusfraude en schending van het ambtsgeheim tijdens de benoemingsprocedure van een nieuwe burgemeester. Ook mocht hij van het gerechtshof twee jaar lang geen bestuurlijk ambt bekleden.

Het arrest belet Van Rey niet om volksvertegenwoordiger te zijn en te blijven. Behalve van de Roermondse gemeenteraad maakt hij ook deel uit van Provinciale Staten van Limburg. Omdat de oud-VVD’er in cassatie is gegaan bij de Hoge Raad, geldt het verbod op uitoefening van een bestuurlijk ambt nog niet en zou hij ook wethouder kunnen worden.

Alle uitslagen in één kaart

Na Schiermonnikoog is nog een handvol gemeenten klaar met het tellen van de stemmen. In onze uitslagenkaart stromen de uitslagen gemeente voor gemeente binnen.

Explosie van vreugde bij de Partij voor de Dieren

“Het hangt in de lucht”, was vorige week al het credo van lijsttrekker Johnas van Lammeren van de Partij voor de Dieren in Amsterdam. Drie zetels in de gemeenteraad, daar mikte hij op. Toch explodeerde het Partij voor de Dieren-zaaltje bijna toen de exitpoll uit Amsterdam vlak na 22.00 uur bekend werd, zag verslaggever Jos Verlaan. Inderdaad: de Partij voor de Dieren lijkt drie zetels te halen.

Voor de achterban van de PvdD kan de avond niet meer stuk: voorspelde winst in Rotterdam, hetzelfde in Utrecht en nu ook in Amsterdam.

De PvdD heeft geen landelijke uitslagenavond, de fracties in 16 gemeenten waar ze meedoen aan de gemeenteraadsverkiezingen (in Leeuwarden en Westerwolde haalde de partij afgelopen januari al 2 zetels binnen) organiseren het lokaal. In Amsterdam wordt vooral uitgekeken naar de uitslagen van hun partij in Nijmegen en Utrecht. In Nijmegen wordt gerekend op een groei van 0 naar 2 zetels, in Den haag op een stijging van één naar twee zetels.

PVV-leider in Rucphen: we komen van nul hè

In Rucphen is iedereen bezig met die ene vraag: hoe scoort de PVV? De lijsttrekker van de Rucphense PVV is inmiddels binnen. Ad Vissenberg, directeur bij de lokale bouwmarkt, durft geen voorspelling te doen. Een ding weet hij wel: de ruim 38 procent van de stemmen die de PVV hier landelijk haalde is nu onhaalbaar.

"We komen van nul hè! Maar ik durf er niks van te zeggen. Ik hoor sommige mensen zeggen dat ik te onbekend ben en anderen zijn weer heel enthousiast. We zijn benieuwd."

NRC volgde een jaar lang de gemeentepolitiek in Rucphen, om te zien wat de komst van de PVV veranderde

Eerdmans: Leefbaar – PVV 3-0

Leefbaar Rotterdam-lijsttrekker Joost Eerdmans verliest in Rotterdam. De partij lijkt van 14 naar 11 zetels te gaan, maar blijft de grootste partij in Rotterdam. Volgens Eerdmans is dat het maximaal haalbare resultaat voor deze verkiezingen gezien de komst van 50Plus en de PVV.

Eerdmans is vooral blij dat zijn partij de PVV van het lijf lijkt te houden. De PVV staat op twee zetels in Rotterdam. Eerdmans drukt de winst uit in voetbaltermen: "Leefbaar Rotterdam - PVV 3 - 0".

Een rechts college vormen wordt lastig in Rotterdam, beseft Eerdmans. D66 heeft Leefbaar uitgesloten vanwege het samenwerkingsverband met Forum voor Democratie. Eerdmans: "Die blokkade van D66 snap ik niet. Iedereen weet waar Leefbaar Rotterdam voor staat. We zijn zeker geen radicale partij, zoals D66 beweert."

Initiatiefnemers referendum heel blij

Luca van der Kamp en Nina Boelsums, twee van de initiatiefnemers van het referendum. Foto Mirjam Remie/NRC

In een café in Amsterdam Oost zijn de initiatiefnemers van het referendum bij elkaar gekomen. De sfeer is vrolijk, er zijn veel jonge mensen, er wordt bier gedronken en uitgelaten gekletst. "Ik ben heel blij", zegt initiatiefnemer Marlou Gijzen, masterstudent Logica aan de Universiteit van Amsterdam. "De peilingen waren een stuk minder positief dan de exitpoll." Zelfs als de uiteindelijke uitslag 'vóór' wordt, zegt ze, dan nog is het een overwinning.

"Door de discussie die we op gang gebracht hebben en de enorme hoge opkomst. Dit kan de regering onmogelijk zomaar naast zich neerleggen."

Als de exitpoll van de gemeente Amsterdam bekend wordt gemaakt, keert iedereen zich naar het grote scherm. Winst voor GroenLinks: gejuich. "Dit is toch ook wel spannend", zegt Gijzen. "Ik hoop niet dat FvD veel zetels krijgt."

'Historisch lage opkomst in Delfzijl'

In het Groningse Delfzijl wordt met spanning afgewacht op de uitslagen van de gemeenteraadsverkiezingen. Er zijn negentien zetels te verdelen, en twaalf partijen die meedingen naar een plek in de raad.

Twitter avatar realMiloBokkum Milo van Bokkum "De opkomst zal historisch laag zijn, dat kan ik u alvast vertellen", aldus burgemeester Beukema van Delfzijl. Hij opent de uitslagenavond in theater de Molenberg waar de hele politieke elite van het havenstadje aanwezig is. Grote vraag: hoe 12 partijen over 19 zetels verdelen? https://t.co/wMXQFmojI5

Lijsttrekker PVV in Arnhem 'rekent nergens op'

Arnhem is een van de dertig steden waar de PVV mee doet. Vol vertrouwen. Lijsttrekker Coen Verheij "rekent nergens op" en wil ook geen voorspelling doen, maar zegt hij: "Alles wat we binnenhalen is 100 procent winst. Het is de eerste keer dat we hier meedoen."

De reacties op straat waren heel positief, zegt hij. "Ik heb veel mensen gesproken die op ons willen stemmen. Ook mensen die dat niet doen, maar die het wel goed vinden dat we meedoen." Bij de Tweede Kamerverkiezingen van vorig jaar haalde de PVV in Arnhem nog 12 procent van de stemmen. Als dit opnieuw gebeurt, zal de nieuwkomer in de Arnhemse politiek vier tot vijf zetels binnenhalen.

De lijsttrekker vindt, net als partijleider Geert Wilders, dat de burgemeester van Arnhem, Ahmed Marcouch (PvdA), moet vertrekken.

"En dat vinden we ook als we straks in het college zitten. Marcouch zal Arnhem verder islamiseren. Dat moet stoppen."

Marcouch zelf haalt desgevraagd zijn schouders op. "We zullen zien."

GroenLinks domineert in hoofdstad

“Yes! Yes! Yes!” Het Amsterdamse GroenLinks-Kamerlid Nevin Ozutok springt heen en weer. Het is iets na tienen en volgens de exit poll is haar partij de grootste in Amsterdam. “Je hoopt erop, maar als het dan zo is, is het fantastisch”, zegt ze.

De laatste van de zes exitpolls uit de hoofdstad wijst GroenLinks aan als grootste met 11 zetels: de partij is in omvang verdubbeld in vergelijking met vier jaar geleden. Groot verlies is er voor D66 (9 zetels, 5 verlies) en de PvdA (5 zetels, 5 verlies).

GroenLinks de grootste in de exitpoll van Amsterdam. pic.twitter.com/Mf6rHGwGOZ

— Mark Lievisse Adriaanse (@Markla94) March 21, 2018

Daarnaast is ook de grote versnippering opvallend, die we ook al zagen in Utrecht. Forum voor Democratie, Denk en BIJ1 komen als nieuwe partijen binnen met respectievelijk 2, 3 en 1 zetel.

Vreugde bij de Partij voor de Dieren

De Partij voor de Dieren lijkt in Amsterdam 3 zetels te halen en in Utrecht 2. Dat leidt tot vreugde bij de partij. In Amsterdam is de Partij voor de Dieren bij elkaar en verslaggever Jos Verlaan is erbij. Hij signaleert feeststemming: journalisten wordt drank aangeboden.

Britten kijken de kunst af in Den Haag

Foto Titia Ketelaar/NRC

In het Haagse stadhuis - in de volksmond het IJspaleis genoemd - staan tussen de politici en hun aanhang ook vier verkiezingswaarnemers uit het Verenigd Koninkrijk. Ze zijn langsgeweest bij zo’n veertig stembureaus in Den Haag, Delft, Zoetermeer, Amsterdam en Rijswijk.

“In een land als Nederland verwacht je geen fiasco’s, dus we zijn hier ook vooral om te leren”, zegt John Ault. De Britten denken na over de invoer van identiteitsbewijzen bij het stemmen - nog altijd een controversieel onderwerp in het land - en de vier wilden zien hoe het in Nederland werkt waar iedere kiezer een paspoort of rijbewijs moet tonen. “Het is een efficiënt systeem”, zegt Ault.

Wat de vier vooral opmerkelijk vonden, was het “enorme stemformulier”. “In Noorwegen doen ze het anders: daar krijg je twintig formulieren, per partij één. En één daarvan stop je in de bus.”

Lokaal verliest in Emmen, PVV debuteert met vier zetels

Wakker Emmen blijft de grootste partij van de gemeente, volgens de eerste exitpoll van de NOS. De lokale partij, die na de vorige verkiezingen 15 zetels had, verliest wel: nu staat Wakker Emmen op 11. De PVV, een nieuwe partij in Emmen, wordt de vierde partij en komt op 4 zetels. De SP deed ook voor het eerst mee in Emmen en komt op 3. Dat is opmerkelijk, omdat de partij in andere steden lijkt te verliezen. De PvdA, het CDA en D66 verliezen terrein in Emmen.

Twitter avatar ClaravandeWiel Clara van de Wiel Luid gejuich bij de #PvdA na de exit poll in Emmen, waar slechts 0,6% wordt verloren “Het herstel begint in Emmen!” #GR2018

De PVV had bij de Tweede Kamerverkiezingen 18,6 procent van de stemmen in Emmen, en haalt nu 9,4 procent. Aan Emmen is goed te zien dat de PVV last heeft van sterke lokale partijen, maar zich er toch tussen weet te wurmen. PVV-leider Tom Kuilder zegt dat hij hoopt mee te gaan besturen.

CDA is vooral benieuwd naar totaalplaatje

Bij het CDA staan paaseitjes en koekjes, later aangevuld met cherrytomaatjes en reepjes komkommer met een dipsausje. De felle TL-verlichting maakt dat het nog niet erg sfeervol oogt.

Het CDA heeft in de exitpolls tot nu toe drie keer een klein verlies geleden (in R’dam van 5,9 naar 5,5, in Utrecht van 6,2 naar 4,9 en in Weert van 20,3 naar 17,4), maar daar wordt min of meer in stilte kennis van genomen. "Het is allemaal nog ongewis", zegt partijvoorzitter Ruth Peetoom. "We staan naar getallen te kijken, maar wat zegt het nou dat we in Rotterdam van 5,9 naar 5,5 procent gaan?"

“Ik ben benieuwd naar het totaalplaatje”, zegt ook Tweede Kamerlid Madeleine van Toorenburg. “Dit zijn steden, in de regio is het een ander verhaal.” Ze is ervan overtuigd dat het CDA lokaal groter blijft dan de VVD. Over de klappen die D66 krijgt, zegt ze:

“Je bent natuurlijk eerst bezig met hoe we er zelf uitkomen, maar het is natuurlijk niet leuk als je partner zo op zijn sodemieter krijgt. Dat is voor de spirit in de coalitie niet goed.”

Of het CDA groter blijft dan de VVD maakt volgens staatssecretaris van Economische Zaken Mona Keijzer in coalitieverband niet veel uit. “Iedere verkiezing is een momentopname, volgend jaar kan er iets gebeuren waardoor het beeld volledig kantelt.”

Ferdinand Grapperhaus zit er “open” in, zegt hij. In zijn gemeente, Amsterdam, is het CDA “niet zo groot”. De christen-democraten hebben er een zetel. Alleen als de opkomst heel hoog is, kan die in gevaar komen, denkt de minister van Justitie en Veiligheid.

D66 probeert vrolijk te blijven

In café De Winkel van Sinkel in Utrecht proberen de D66’ers om vrolijk te blijven, ziet verslaggever Petra de Koning. Zo was het ook afgesproken: ze zouden "optimistisch zijn". D66-minister Wouter Koolmees (Sociale Zaken) brengt het misschien wel als beste in de praktijk. Met een biertje in de hand, dicht bij de bar, zegt hij dat het verlies in Utrecht "toch een goeie uitslag" is. Hij zegt: "Ga maar na: 1 op de 20 inwoners heeft op ons gestemd." Staatssecretaris Menno Snel (Financiën) zegt, met een lachje: "In beurstermen noem je dit een kleine correctie."

En toch: de twee D66’ers vinden het óók "een klap". GroenLinks is nu de grootste partij in Utrecht. "Daar zal de stemming nu wel wat beter zijn."

De uitslag van het referendum – nog onzeker – vinden de D66’ers misschien wel net zo spannend. "Dit bedenk je bijna niet", zegt Tweede Kamerlid Kees Verhoeven. "Het laat wel goed zien hoe dit referendum een fifty-fifty-gevoel veroorzaakt bij mensen."

Dan komt de exitpoll uit Enschede: ook al verlies voor D66. Hoe lang gaat de partij het zelfopgelegde optimisme nog volhouden? Als de tv-presentator begint aan een zin over de verliezers, gaat in Utrecht het geluid uit – de muziek begint weer. Net voor het podium doen een paar mensen een poging: dansen!

Ook in Enschede wint lokaal flink

De exitpoll van de gemeente Enschede is bekend en ook daar wint de lokale partij flink, net als in Weert. Burgerbelangen Enschede groeit van 5 naar 8 zetels. De stad heeft een opkomstpercentage van 46,5 procent.

Er is langzaamaan een trend te ontdekken: lokale partijen winnen, PvdA, D66 en SP verliezen. PVV komt de raad in met 3 zetels, Denk met 2

Nida: we zijn geen eendagsvlieg

In Madera House op het Tiendplein in het centrum van Rotterdam heerst rond half negen al een opgewonden stemming. Groepjes in knalgroene varsityjacks met witte mouwen druppelen binnen. NIDA, staat in grote witte letters op de rug. Om de schouders hangen linnen tasjes met de opdruk: ‘Het gaat om de inhoud.’

Ik kan geen flyer meer zien, zucht Bas van Noppen die met zijn twee zoons de afgelopen weken bijna non-stop op straat was.

Precies om negen uur komt de exitpoll van Rotterdam op de televisie. Doodse stilte, gespannen gezichten. Leefbaar Rotterdam zakt, maar haalt toch nog 11 zetels in de prognose. PvdA, D66 zakken, GroenLinks stijgt. Als Nida iets stijgt, klinkt gejuich. De partij heeft in de exitplol 0,4 procentpunt erbij. Dan komt Denk – nieuwkomer in Rotterdam. De partij komt binnen met vier zetels in de prognose.

Doodse stilte. Als tv-presentatrice Dionne Stax niet door zou praten, had je een speld kunnen horen vallen.

Lijsttrekker Nourdin el Ouali komt binnen. Hij wordt enthousiast begroet, schudt handen. Maar de spanning heeft geen plaats gemaakt voor groot enthousiasme, de sfeer is ingehouden. Hoe moeten we dit duiden? Om twintig over negen neemt El Ouali de microfoon. "Het zijn loodzware dagen geweest, maar dagen vol voldoening en inspiratie", zegt hij.

Hij verwijst naar het verhaal van de kolibrie, het vogeltje dat in een campagnefilmpje van Nida dat met druppels water een brand probeert te blussen. "De kolibrie kan niet verliezen. De kolibrie doet wat hij kan. De kolibrie is principieel, draagt bij. Dat doen wij ook. Hoofd, koel, rug recht." Even later vat hij samen: "We zijn geen eendagsvlieg." Vier jaar geleden kwamen ze uit het niets in de raad, met twee zetels.

Hij krijgt een daverend applaus.

Theatermaker Abdelkarim El-Fassi, de maker van het de campagnefilmpje, neemt de microfoon. "We willen niet meer boos zijn, we willen verder komen, verbinden. We gaan niet de politiek in voor onszelf maar voor onze kinderen en kleinkinderen. Natuurlijk hadden we gehoopt op nog meer zetels. We willen groeien, we willen verder. Ik houd van dat optimisme!"

In Rucphen is het nog niet heel druk

In het Brabantse Rucphen is de verkiezingsavond begonnen. "We hebben goed nieuws", jubelt burgemeester Marjolein van der Meer Mohr. De opkomst is namelijk zo'n drie procent hoger dan vier jaar geleden: ruim 51 procent van de inwoners in Rucphen ging stemmen. Iedereen vraagt zich in Rucphen af: hoe goed gaat nieuwkomer PVV het doen? Bij landelijke verkiezingen stemde bijna vier op de tien inwoners hier op de partij van Geert Wilders. Dat is nergens in Nederland hoger.

Erg druk is het alleen nog niet:

Twitter avatar BramEndedijk Bram Endedijk In het Brabantse Rucphen barst de verkiezingsavond over een kwartier los. Grote vraag: stemt Rucphen ook lokaal massaal PVV? Tot die tijd worden we verblijd met klanken van Rucphen FM. https://t.co/z0V4kAWNEH

Schiermonnikoog wint!

Klokslag 21.13 uur. Dat was het moment dat de gemeente Schiermonnikoog de uitslag van de gemeenteraadsverkiezingen doorgaf aan de Verkiezingsdienst van het ANP. De gemeente won daarmee de ministrijd om wie de snelste stemmenteller is. Die wedstrijd gaat altijd tussen het Gelderse Rozendaal, Vlieland en Schiermonnikoog. Bij de Tweede Kamerverkiezingen van maart won Schiermonnikoog ook, maar bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2014 ging de eer naar Vlieland.

De opkomst op Schiermonnikoog was 83 procent. De lokale partij Samen voor Schiermonnikoog werd de grootste.

Grote overwinning voor Lokaal in Weert; PvdA en SP verliezen

De exitpoll van de gemeente Weert is bekend en toont een flinke overwinning voor Lokaal: de partij van 8 naar 11 zetels. Daarop volgen CDA (5 zetels, 1 verlies) en VVD (5 zetels, gelijk gebleven). Bij de exitpoll valt op:

  • De lokale partijen scoren allemaal goed
  • PvdA en D66 verliezen ook hier
  • De opkomst is lager: 48,8 procent (was in 2014: 53,9 procent)

Onderzoeksbureau Ipsos heeft voor de exitpoll bij tien tot vijftien stembureaus per gemeente aan kiezers gevraagd waarop zij hebben gestemd. Het resultaat van de exitpoll is een indicatie van de verkiezingsuitslag. Er geldt een foutmarge van 1 zetel. Dus als partij X uitkomt op 5 zetels, kan het in werkelijkheid ook 4 of 6 zetels zijn.

Volg hier live de uitslagen per gemeente in de uitslagenkaart

'Complete vergruizing' in Utrecht en Rotterdam

Twitter avatar thijsniemant T Niemantsverdriet Beeld na Utrecht en Rotterdam: complete vergruizing. In Utrecht wijst de exit poll op zeven(!) partijen met twee(!) zetels. #GR18

GroenLinks steekt D66 voorbij in Utrecht

In Utrecht is volgens de Ipsos-exit poll GroenLinks de grote winnaar, met 25 procent van de stemmen. De partij zou dan uitkomen op 12 zetels.
Er zijn ook verliezers: Partij van de Arbeid en SP halveren allebei, en komen uit op 2 zetels (allebei 5 in 2014). D66 staat op 9 zetels (13 in 2014).

Ook in deze stad deden nieuwe partijen mee en ze blijken succesvol. De Seniorenpartij staat op 1 zetel, de PVV op 2. Denk haalt drie zetels. De opkomst was 55,4 procent, iets hoger dan tijdens de vorige gemeenteraadsverkiezingen. Toen ging 54,2 procent van de gerechtigden naar de stembus.

Twitter avatar pdekoning petra de koning Dat komt hard aan in Utrecht waar #D66 bij elkaar zit: verlies in gemeente Utrecht
Twitter avatar Markla94 Mark Lievisse Adriaanse Gejuich bij GroenLinks als blijkt dat ze met 25% grootste lijken te worden in Utrecht. Maar ook besef dat links verliest. “Maakt het voor mij minder mooi”, zegt een ex-woordvoerder van partij.

Exitpoll referendum: 49 procent voor, 48 procent tegen

De exitpoll van de NOS voorspelt een verschil van maar 1 procentpunt bij de uitslag van het referendum over de nieuwe inlichtingenwet. Volgens de poll heeft 49 procent voor en 48 procent tegen gestemd. Hierbij hanteert de NOS een foutmarge van 5 procent, zowel bij de opkomst als bij de uitslag. De opkomst is volgens de poll 48 procent.

De peilingen voorspelden dat er een grote meerderheid zou zijn voor het 'Ja-kamp', maar in de exitpoll lijkt het een nek-aan-nekrace te worden. De komende uren zal het nog onduidelijk zijn welk kamp wint.

Het referendum ging over de Wiv, de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Dit is een nieuwe inlichtingenwet waardoor de veiligheidsdiensten AIVD en MIVD er veel nieuwe bevoegdheden bij krijgen om ongericht grote hoeveelheden telefoonverkeer, e-mails en ander materiaal te onderscheppen die via internetkabels worden verstuurd.

Lees ook: Waarom zou je voor of tegen de Inlichtingenwet stemmen? En 18 andere vragen

D66 verliest twee zetels, volgens exitpoll

D66 verliest in Rotterdam twee zetels, zo voorziet de NOS in de exitpoll van zojuist. Op de gezichten van aanwezige partijleden is weinig teleurstelling af te lezen:

De uitslag van R’dam, D66’ers reageren bijna niet #D66 pic.twitter.com/euKITeWy1E

— petra de koning (@pdekoning) March 21, 2018

Ook de SP vindt het voorlopige resultaat teleurstellend. In Rotterdam gaat de partij volgens de exitpoll van de NOS, van 5 naar 2 zetels. Volgens Tweede Kamerlid Michiel van Nispen is het “één stad die nu binnen is, maar het is niet waar je op hoopt.”

Eerste exitpoll: Leefbaar Rotterdam verliest, maar blijft grootste

De exitpoll voor Rotterdam is binnen. Leefbaar Rotterdam blijft, ondanks een verlies van drie zetels, de grootste partij met 11 zetels (14 in 2014). Andere grote partijen zijn de PvdA (3 zetels verlies) en de VVD (2 zetels winst), beide met vijf zetels in de raad.

Twitter avatar e_konig Eppo König Gejuich bij Leefbaar Rotterdam na de eerste exitpoll: de partij verliest twee zetels, maar blijft met elf zetels de grootste. https://t.co/iVd7KYDvOd

In Rotterdam deden vandaag meerdere partijen voor het eerst mee: PVV staat op drie twee zetels, net als Nida. Denk krijgt vier zetels. 46,7 procent van de stemgerechtigden bracht vandaag zijn stem uit. Dat is iets hoger dan tijdens de vorige gemeenteraadsverkiezingen in 2014, toen 44,4 procent van de burgers ging stemmen.

Twitter avatar e_konig Eppo König Acht zetels voor nieuwe partijen in de Rotterdamse raad, volgens de eerste exitpoll van de NOS. Denk komt binnen met vier zetels en de PVV en 50Plus ieder met 2. Geen zetels voor de nieuwe partij Stadsinitiatief van de afgesplitste D66’er Jos Verveen, volgens deze prognose.

De exitpolls van Ipsos die de NOS bekendmaakt, zijn een indicatie en geen uitslagen. Ze worden gebaseerd op enquêtes die zijn gehouden bij de verschillende stembureaus.

Leefbaar Rotterdam: niemand wil met PVV samenwerken

Leefbaar Rotterdam viert de verkiezingsavond in bar Nora pal naast het stadhuis. De partij gaat volgens peilingen de grootste worden, ondanks zetelverlies aan de PVV. "Aan die partij wil ik niet eens denken", zegt oud-raadslid Henk Sonneveld (78) van Leefbaar (rechts).

"Al halen ze 1, 2 of 3 zetels, ze hebben nooit bijgedragen aan een betere samenleving. Het is alleen maar negatief. Niemand wil met ze samenwerken. En in de politiek is het geven en nemen. Het is net een huwelijk."

Foto Eppo König/NRC

Bij SP in Oss stroomt het nog niet echt vol

Twitter avatar Victorfpak Victor Pak Tien minuten tot de eerste exit poll, maar echt vol is het nog niet bij de SP in Oss. @nrc https://t.co/VyiJ8sO30g

D66: kijk niet verdrietig bij verlies

D66’ers is gevraagd niet teveel teleurstelling te laten zien als de partij mindere resultaten behaald dan in 2014. Dat blijkt uit een intern Whatsapp-bericht dat in handen is gekomen van Het Parool. "Belangrijkste voor vanavond is dat we geen pijn/emotie laten zien bij wat minder zetels dan in 2014, in veel gevallen zal het nog steeds de 1 of 2 na beste uitslag ooit zijn” staat in de oproep, die is verstuurd naar D66-leden door het hele land.

"Dan stralen we optimisme uit, en dat helpt ook bij de onderhandelingen straks, met winnaars moet men meer rekening houden."

In het bericht worden leden ook opgeroepen geen negatieve reacties te uiten naar andere partijen toe. "We doen ook vooral niet zuur over concurrenten bij winst of verlies, dus geen boe-geroep oid!"

Twitter avatar pdekoning petra de koning In Utrecht hebben #D66 Kamerleden de ‘instructie’ gekregen om ‘optimistisch te zijn’

In 2017 werden D66 leden ook gevraagd hun emoties in bedwang te houden. Toen ging het over de presentatie van het landelijke regeerakkoord. Amsterdamse leden werd verzocht “de boodschap te echo’en dat we blij zijn dat er een regering zit waar D66 deel van uitmaakt en de goede dingen te benadrukken.”

'Ik wil niet stemmen voor iets wat ik niet begrijp'

Foto Busra Igdir

Busra Igdir (22), woont in Zoetermeer. Ze werkte in de horeca, maar nam ontslag omdat ze een operatie moet ondergaan. Daarna wil ze weer gaan werken. "Om eerlijk te zijn wist ik niet dat het vandaag was. De stemkaart staat wel thuis, in de woonkamer, voor de zekerheid heb ik hem. Maar het gaat hem niet worden."

"Ik weet ook niets van politiek en ik wil niet stemmen voor iets wat ik niet begrijp. De rest van de familie gaat wel. Zij hadden begrepen dat als je niet gaat stemmen dat dan je stem naar de partij gaat die sowieso de meeste stemmen krijgt. Is dat niet zo? Oh. Ik vond het al vaag."

"Iedereen om me heen gaat ook, denk ik. Ze stemmen op de Partij voor de Dieren, dat is lekker simpel, dan red je dierenlevens. En ik ken veel die op Geert Wilders gaan stemmen, ook Marokkanen. Dat begrijp totaal niet. Waarom ze dat doen? Politiek is niet echt een onderwerp waar we het vaak over hebben."

"Ik kan me niet herinneren op school ooit iets over politiek te hebben geleerd. Weet jij hoe je informatie krijgt dan? Ik heb geen blaadjes gekregen met iets over die partijen erop. Echt? Gaat het per gemeente? Ik dacht het overal over hetzelfde ging."

'Tot hoe laat zijn de stembussen open?'

Foto Patricia Veldhuis/NRC

Helin Abid (28) woont in Arnhem. Ze is afgestudeerd laboratoriummedewerker en vandaag thuis om voor haar kind te zorgen. "Toen ik net het winkelcentrum binnenliep en de verkiezingskraampjes zag staan, dacht ik: oh ja, de verkiezingen zijn vandaag! Ik was het helemaal vergeten."

"Ik heb geen idee waar de partijen in Arnhem voor staan, dus ik zou niet weten op wie ik moet stemmen. En eerlijk gezegd: het interesseert me ook niet. Ik heb nog nooit gestemd. Ook niet bij de landelijke verkiezingen vorig jaar. Het moet eigenlijk wel hè? Nu krijgen sommige mensen macht terwijl ze het niet verdienen. Ik bedoel natuurlijk Geert Wilders. Het is niet dat ik die man persoonlijk niet mag, maar hij discrimineert mensen zoals ik. En hitst andere mensen tegen ons op. Daar moet je iets tegenover stellen."

"Ik ben Koerdisch en kijk met afgrijzen naar de beelden uit Afrin. Je ziet voor je ogen gebeuren dat je eigen mensen worden aangevallen. Zij kennen geen vrijheid en ze kunnen niet stemmen zoals wij. Als ik mezelf zo hoor praten denk ik: misschien moet ik toch maar gaan stemmen. Misschien is het wel een teken dat ik jou vandaag tegenkwam. Tot hoe laat zijn de stembussen open?”

Hoe dan ook bubbels bij Forum voor Democratie

Bij Forum voor Democratie zijn de hoofdpersonen nog niet gearriveerd, meldt verslaggever Philip de Witt Wijnen vanuit Level Eleven. Die club bevindt zich op de (bijna) hoogste etage van een ronde kantoortoren tussen IJ en grachtengordel – pal naast Centraal Station in Amsterdam. Anders dan een jaar geleden op de uitslagenavond van de Tweede Kamerverkiezingen zijn alle media vandaag van harte welkom. En er is meer goed nieuws: de drank is gratis! Partijleider Thierry Baudet en Annabel Nanninga (lijsttrekker Amsterdam) zijn er nog niet:

Twitter avatar PhilipDeWW Philip de WittWijnen Bij verkiezingsavondje @fvdemocratie staan de glaasjes prik klaar. In club @leveleleven020 verwacht men 400 leden voor een feestje. #GR2018 @nrc https://t.co/pdWUrmLc7k

Weinig interesse voor referendum op BES-eilanden

Op de Caribische eilanden Bonaire, St. Eustatius en Saba is de opkomst voor het referendum over de nieuwe inlichtingenwet erg laag. Om 19.00 uur Nederlandse tijd (12.00 uur in de Cariben) had nog maar 1,7 procent van de kiesgerechtigden gestemd, meldt het ANP.

De eilanden hebben sinds 2010 de status van bijzondere Nederlandse gemeente. Sindsdien mogen de bewoners stemmen bij landelijke verkiezingen en referenda. Bij het Oekraïne-referendum in april 2016 was de opkomst ook al laag. Slechts 3,7 procent van de Caribische stemgerechtigden maakte toen gebruik van hun recht, oftewel 536 mensen.

Nog aan het twijfelen over het referendum?

De stemlokalen zij nog een uurtje open. Misschien twijfel je nog over je keuze in het raadgevend referendum. Waarom zou je voor of tegen de nieuwe Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten stemmen?

In dit vragenstuk komen algemene achtergronden en specifieke aspecten van het debat over de wet aan bod.

Eerste exitpoll komt uit Rotterdam (21.00 uur)

Als straks om 21.00 uur de stembussen sluiten, komt de NOS met exitpolls voor zes gemeenten. Rotterdam is als eerste aan de beurt, twittert politiek verslaggever Xander van der Wulp zojuist.

  • Rotterdam: 21.00 uur
  • Utrecht: 21.20 uur
  • Weert: 21.30 uur
  • Enschede: 21.40 uur
  • Emmen: 21.50 uur
  • Amsterdam: 22.00 uur

De eerste landelijke exitpoll voor het referendum wordt om 21.10 bekendgemaakt.

Op welke gemeenten moeten we straks letten, als de eerste uitslagen straks binnendruppelen. Dat en meer in onze kijkwijzer voor de avond.

'Na mijn dertigste ga ik wél stemmen'

Foto Niek de Bruijn

Niek de Bruijn (26) is elektromonteur. Hij is geen niet-stemmer maar een nooit-stemmer. "Ik heb nooit gestemd, omdat ik me er nooit in verdiept hebt. Dat kost veel tijd. Je moet al die programma’s van de politieke partijen lezen. Die zijn samen een heel boekwerk", vindt hij.

Dat De Bruijn een druk leven leidt, helpt in zo'n geval niet mee. "Ik werk fulltime en sport veel, bijna elke dag: fitness en crossfit. Verder spreek ik veel met vrienden af, eentje zit bijvoorbeeld in het leger en de ander werkt met vrachtwagens. Ik merk dat het hun het ook weinig interesseert. We hebben het eigenlijk nooit over de politiek."

"Als ik wat ouder ben, verandert dat wel, denk ik. Het is wel belangrijk, want deze mensen beslissen over de toekomst van ons land. Ik denk dat ik vanaf mijn dertigste ga stemmen."

NRC en De Telegraaf niet welkom bij uitslagenavond van Denk

Verslaggevers van NRC mogen vanavond niet aanwezig zijn bij de verkiezingsavond van Denk. Ook journalisten van De Telegraaf worden geweigerd, meldde de krant aan het eind van de middag.

Tijdens de algemene verkiezingen van vorig jaar werden meerdere media geweigerd bij de uitslagenavond. Toen mochten alleen de cameraploegen van de NOS en de Marokkaanse staatstelevisie naar binnen.

Denk doet in veertien gemeenten mee aan de lokale verkiezingen.

Ruzie tussen Jos van Rey en lid van stembureau

Voormalig VVD-senator Jos van Rey is woensdag tijdens het stemmen in een woordenwisseling beland met een van de leden van het stemlokaal, meldt ANP. De voor corruptie veroordeelde Van Rey ging stemmen in Herten, in zijn gemeente Roermond. Tot zijn ontsteltenis trof hij daar Leon van Goijen aan, oud-voorzitter van het CDA in de gemeente.

Van Rey brengt zijn stem uit. Foto Marcel van Hoorn/ANP

In de ogen van Van Rey was Gooijen daarmee in overtreding. “Het CDA mag hier blijkbaar alles”, foeterde de Limburger. Gooijen verdedigde zich door te zeggen dat hij dit jaar niet op de lijst van het CDA staat. En zelfs dát is niet in strijd met de regels, zo is te lezen op de website van de Kiesraad. Wel adviseert de raad “terughoudend” te zijn met het benoemen van personen “die ook kandidaat zijn bij de betreffende verkiezing”.

Jos van Rey was tot een aantal jaar geleden actief voor de VVD, onder meer als senator, Tweede Kamerlid en wethouder in Roermond. Nadat het corruptieschandaal rond de politicus aan het licht kwam, raakte hij in onmin met de partij. Samen met een aantal leden richtte hij toen de Liberale Volkspartij Roermond (LVR). Bij die partij is Van Rey dit jaar lijstduwer.

Stemlokaal in Heerhugowaard gesloten vanwege overlast

Een stembureau in Heerhugowaard is rond 18.00 uur gesloten vanwege overlast van dronken jongeren. Dat meldt de gemeente Heerhugowaard op Twitter.

Twitter avatar GemHHW Gemeente Heerhugowaard Het stembureau bij het NS-station in HHW is om 18.00 uur gesloten in overleg met de burgemeester vanwege groepen jongeren die voor zoveel overlast zorgden dat de veiligheid van medewerkers van het stembureau niet langer kon worden gewaarborgd.

Een woordvoerder van de gemeente zegt tegenover NH Nieuws dat de overlast komt door jongeren die van en naar de zogenoemde Paasvee-feesten in Schagen reizen.

“Ze begonnen bijvoorbeeld massaal op het stembureau te slaan. Daarop gaven de medewerkers aan zich niet meer veilig te voelen", zei de woordvoerder tegen NH Nieuws. "Dit hebben wij in Heerhugowaard voor zover ik weet nog nooit meegemaakt.”

Bij de andere 26 stembureaus in Heerhugowaard kan nog wel gestemd worden.

Opkomst in grote steden hoger dan in 2014

In de grote gemeenten Amsterdam en Rotterdam ligt het opkomstpercentage inmiddels hoger dan vier jaar geleden rond deze tijd. Om 18.00 uur had 35 procent van de stemgerechtigden in de hoofdstad gestemd. Vier jaar geleden lag die opkomst op 27,5 procent. In Rotterdam had 32,1 procent gestemd, tegen 31 procent in 2014.

De opkomst in Den Haag ligt juist iets onder die van de vorige gemeenteraadsverkiezingen: 33,8 procent van de stemmers. Rond hetzelfde tijdstip had in 2014 38 procent zijn stem uitgebracht.

Stemmen tussen de lammetjes

Kopjes koffie, taart of een uitzicht over de stad. Gemeenten door het hele land verzinnen de meest ludieke acties om kiezers naar de stembus te krijgen. Maar er kan weinig op tegen de lammetjes, die een tot stembureau omgebouwde kinderboerderij in Ede vandaag in de strijd gooide:

Twitter avatar haagsehans hanshemmes Ook dit jaar is er lentegeluk in stembureau De Woelige Stal. De lammetjes Zaza, Pluk en Aafje zijn maandag geboren. ,Is dat stemvee?’ Vraagt een bezoeker.#gr18 https://t.co/WGCNscP98x

Rotterdammer (24) gearresteerd voor beïnvloeden verkiezingen

In Rotterdam is een 24-jarige student aangehouden die ervan verdacht wordt dat hij de gemeenteraadsverkiezingen wilde beïnvloeden, meldt de politie van Rotterdam vanavond. De man verstuurde afgelopen week een brief naar bewoners die zogenaamd van de gemeente Rotterdam kwam. In de brief werd de stemgerechtigden gevraagd een website te bezoeken om hun voorkennis over de gemeenteraadsverkiezingen te testen. De invullers kregen standaard de mededeling dat zij niet genoeg wisten en daardoor de 'stempdrempel' niet haalden. Zij zouden niet mogen stemmen, volgens de nepbrief.

De brief leek te zijn verstuurd door de gemeente, maar dat was niet het geval. De gemeente deed aangifte bij de politie, die vandaag een verdachte aanhield. Volgens de politie is nog een tweede verdachte in beeld. De website is inmiddels uit de lucht gehaald. Mogelijk is de brief verstuurd in het kader van een studieopdracht.

Strijd om de titel 'Stemmen Tellen'

Tot de vroegste 4 procent behoren waarschijnlijk ook dit jaar de gemeenten Schiermonnikoog, Vlieland en Rozendaal (Gelderland). Eigenlijk elke verkiezing opnieuw voeren zij een felle strijd om als eerste met uitslagen te komen. De twee eilanden en Rozendaal behoren tot de kleinste gemeenten van het land, met ongeveer duizend kiezers elk.

In Schiermonnikoog waren de tellers vorige keer al na een paar minuten klaar. Foto Catrinus van der Veen/ANP

Van de grote steden verwacht Rotterdam, waar ongeveer een half miljoen kiezers naar de stembus mogen, de eerste te zijn. Het ANP meldt dat de stad verwacht tussen 22.30 en 23.30 uur met de uitslag te komen. Utrecht denkt rond middernacht klaar te zijn. Amsterdam en Den Haag kunnen nog geen inschatting geven.

Onduidelijk is ook nog wanneer de uitslag van het referendum komt. Ruim een kwart van de gemeenten weet nog niet hoe laat ze al die stemmen hebben geteld, meldt ANP. Tot die groep behoren ook Amsterdam en Den Haag.

Veel gemeenten brengen uitslagen pas rond middernacht

Bij de Tweede Kamerverkiezingen volgt meestal al snel na het sluiten van de stembussen een eerste beeld van de uitslag. Vanavond wordt het waarschijnlijk langer wachten, zo concludeert persbureau ANP na een rondgang langs alle 335 gemeenten waar vandaag een nieuwe raad wordt gekozen. Zeker de helft verwacht pas tegen middernacht, of zelfs later, met uitslagen te komen.

Slechts 4 procent van alle gemeenten denkt al voor 22.30 uur een uitslag te kunnen presenteren en iets minder dan een kwart denkt tussen 22.30 en 23.30 uur. Eén op de vijf gemeenten verwacht pas tussen 0.30 uur en 3.00 uur klaar te zijn met tellen. Nog eens eenvijfde heeft überhaupt nog geen idee.

De rust is terug bij stemlokaal in Bos en Lommer

In het stembureau in de Amsterdamse wijk Bos en Lommer, waar een twitterbericht eerder vandaag voor ophef zorgde, is de rust inmiddels weergekeerd. Eerder vandaag schreef cabaretier Johan Goossens op Twitter dat een waarnemer in zijn stemlokaal aan het Karel Doormanplein met een echtpaar mee was gegaan in het stemhokje.

Buiten staan twee cameraploegen en een fotograaf, meldt verslaggever Mark Middel. Meneer Goksu zegt over de media-aandacht die de tweet veroorzaakte: “Wat gebeurt er hier nou? Ik zie alleen spelende kinderen.” Hij gaat op Denk stemmen en tegen de Inlichtingenwet.

Een oudere mevrouw die snel voorbijloopt, zag de camera’s niet staan en had geen weet van de ophef. Toch wil ze er wel iets over kwijt: “Het is een storm in een glas water”.

Nog snel om stemadvies vragen

Sommige kiezers hebben tot op het laatste moment getwijfeld op welke partij ze zouden stemmen. Tienduizenden mensen vroegen woensdag op het laatste moment nog om de hulp van stemhulpen zoals Stemwijzer en Kieskompas. Dat laten de woordvoerders van de websites aan het begin van de avond aan persbureau ANP weten.

Bij Stemwijzer hebben vandaag al 140.000 mensen om advies gevraagd, zo stelt de zegsman. Dat is nog iets minder dan de 170.000 adviezen die dinsdag werden opgevraagd. De website is al sinds 14 februari in de lucht. “Sinds die periode hebben nu 940.000 mensen onze stemhulp geraadpleegd. Het is spannend of we over de miljoen gaan.”

Kiescompas heeft iets minder verzoeken gekregen, maar dat kan ook komen omdat de website maar voor 36 gemeenten beschikbaar is. De teller staat momenteel rond de 400.000, aldus een woordvoerder tegenover ANP.

“Vooral op de laatste dag zie je dat veel twijfelaars nog even ons Kieskompas raadplegen om een finale keuze te maken uit twee of drie partijen die worden overwogen.”

Groep SP'ers weggestuurd bij stemlokaal

Bij een stemlokaal in Emmeloord is vanmiddag een groep leden van de lokale SP weggestuurd door de voorzitter van het bureau. De leden kwamen stemmen en droegen hun rode partijjassen en hadden ook tassen met logo’s mee, zo meldt Omroep Flevoland. Uitingen van politieke partijen zijn in stembureaus verboden, omdat ze de kiezer zouden kunnen beïnvloeden.

In een reactie tegenover de omroep laat de voorzitter weten dat hij de leden gevraagd heeft de logo’s te bedekken. Aanvankelijk werd daaraan gehoor gegeven, maar toen de emblemen even later toch te zien waren, vroeg hij de groep het bureau te verlaten. Tot woede van de leden van de groep.
Kandidaat-raadslid van de SP Denise van Sluijs reageert op Twitter:

Twitter avatar DeniseSluijs Denise van Sluijs SP mag niet met sjaal of jas in stemlokaal om te stemmen maar het VVD stemadvies mag wel blijven hangen #fail https://t.co/JB8pyKLXyO

De vlag van de VVD waar Van Sluijs over spreekt is echter geen probleem, zo laat de voorzitter weten. Die hangt namelijk aan de overkant van de straat, en dat is niet tegen de regels.

Opkomst in gemeenten met alleen referendum ligt lager

In sommige gemeenten wordt alleen gestemd voor het referendum. In Groningen en Leeuwarden vinden vanwege herindelingen geen gemeenteraadsverkiezingen plaats. In Groningen was het opkomstpercentage om 16.30 uur 19,5 procent, meldt ANP. Om 16.00 uur had in Leeuwarden 15,2 procent van de stemgerechtigden zijn stem uitgebracht voor het referendum.

Het opkomstpercentage voor het referendum ligt hoger in bijvoorbeeld de grote gemeenten, waar ook gemeenteraadsverkiezingen zijn: in Rotterdam was de opkomst om 16.30 uur 26,6 procent, in Den Haag 24,6 en in Utrecht 30 procent.

'In Slenaken is de opkomst altijd hoog'

In het Zuid-Limburgse Slenaken – zo’n 600 inwoners, grenzend aan de Belgische Voerstreek – was het vandaag prachtig wandelweer. Rond kwart voor vier begon de lucht enigszins te betrekken, maar toen waren al ongeveer 250 van de in totaal 300 stemgerechtigden komen opdagen. Hier is de opkomst altijd hoog, vertelt men in het stembureau, gevestigd in het gebouw van de Fanfare Berg en Dal aan de Dorpsstraat.

Foto Wim Brummelman/NRC

Belangrijkste onderwerpen in het dorp, vallend onder de gemeente Gulpen-Wittem, zijn toerisme (“Daar leven we hier van”), woningbouw voor jongeren en “geld voor de lokale verenigingen”. Opvallend is, zeggen de twee mannen en een vrouw die het stembureau bemannen, dat vrijwel alle mensen ook hebben gestemd voor het referendum.

Stemmen in de drive-in

Kiezers in de gemeente Zuidplas, vlakbij Gouda, hoeven woensdag niet eens uit de auto om hun stem uit te brengen. Net als bij voorgaande verkiezingen is in een loods op de gemeentewerf een drive-instembureau opgetuigd. Naast automobilisten mogen ook motorrijders en fietsers naar het mobiele lokaal om hun stem uit te brengen.

Twitter avatar Zuidplas Gemeente Zuidplas Burgemeester Gert-Jan Kats stapt auto niet uit voor het stemmen #GR2018 #Zuidplas #driveinstemmen https://t.co/cTnbJjnXok

Voorwaarde om toegelaten te worden is wel dat je alléén de auto zit. Het is immers verboden om met meerdere mensen in één hokje te stemmen. Wie met meer inzittenden komt, moet alsnog uitstappen en los van elkaar in aparte hokjes z’n stem uitbrengen.

Gemeente Amsterdam: voorzitter stemlokaal greep in toen echtpaar samen stemhokje in ging

De gemeente heeft het onderzoek naar een stemlokaal in Bos en Lommer afgerond. Daar zou een waarnemer stemmers hebben vergezeld in het stemhokje. De cabaretier Johan Goossens schreef woensdag aan het begin van de middag op Twitter dat een waarnemer in zijn stemlokaal met een echtpaar mee was gegaan in het stemhokje.

Volgens de gemeente greep de voorzitter van het stemlokaal in toen hij het echtpaar samen het stemhokje in zag gaan. Hij zou het echtpaar buiten het hokje hebben geïnformeerd over de kandidatenlijst.

Twitter avatar AmsterdamNL Gemeente Amsterdam @goossensjohan We hebben het uitgezocht. Een echtpaar ging samen het stemhokje in. De voorzitter greep in en is naar het stemhokje gegaan om aan te geven dat dit niet mag. Daarna heeft hij hen m.b.v. de kandidatenlijsten in het Nederlands uitgelegd hoe de stemprocedure werkt. Groet, ^MB

Uitkomst voor twijfelaars: de lokale stemwijzer

Wie vandaag wil stemmen maar het lastig vindt een keuze te maken, kan te rade gaan bij de stemwijzer. De online stemhulp wordt steeds populairder, ook voor lokale verkiezingen. Hoe worden de stemwijzers gemaakt en hoe betrouwbaar zijn ze?

Lees meer: Vier vragen over lokale stemwijzers

'Inlichtingenwet niet zo'n fijn gevoel'

Foto Paul van der Steen/NRC

Bart Schreurs (20), een eerstejaars student European Studies aan de Zuyd Hogeschool in Maastricht, mag vandaag niet stemmen. Maar had hij dat wel gemogen, dan had hij tegen de nieuwe inlichtingenwet gestemd. “Omdat ik me niet fijn voel bij het zomaar verzamelen en gebruiken van allerlei data.”

“Dat ik niet heb gestemd, komt omdat ik geen stempas heb”, legt Schreurs uit. “Ik sta nog steeds ingeschreven in de Duitse gemeente Selfkant, net over de grens bij Sittard, waar ik woonde voor ik op kamers ging in Maastricht. Om mee te kunnen doen aan de verkiezingen had ik me moeten laten overschrijven. Dat vond ik te veel werk.”

“Ik voel ook niet echt de behoefte om stemmen. Ik weet ook te weinig van de lokale politiek hier voor een goed oordeel. Dan zou ik me daar eerst in moeten verdiepen.”

Toch zijn er in Maastricht voldoende zaken die volgens de student zouden moeten veranderen, vooral in de wijken buiten het centrum. Daar is het “allemaal stukken minder”, vindt Schreurs.

“Op en langs de straten ligt te vaak vuil. De kwaliteit van de wegen is op sommige plaatsen slecht. En o ja, ik erger me rot aan de treinen van Arriva, die te vaak niet of niet op tijd rijden. Maar daar gaan de gemeenteraden, geloof ik, niet over.”

'Controle stempassen faalt in Nijmegen'

De controle van stempassen wordt in Nijmegen niet zorgvuldig gedaan. Dat concludeert Omroep Gelderland. De afgelopen weken waren zo'n 400 stempassen nagestuurd door falende bezorging waardoor mensen met twee passen eindigden. De eerste passen zijn ongeldig en moeten bij controle daarom opgemerkt worden, maar dat gebeurde bij twee proeven die de omroep zelf deed niet.

Een gemeentewoordvoerder concludeert: "De controle moet uitstekend zijn, maar deze gevallen zijn er tussendoor geglipt." Stembureaus zijn gevraagd om zorgvuldig te controleren. Overigens is in beide gevallen niet daadwerkelijk twee keer gestemd door de omroep, omdat dit strafbaar is.

Nijmegen had bij de landelijke verkiezingen vorig jaar ook al problemen. Toen was er een tekort aan stembiljetten, waardoor mensen die wilden stemmen naar huis moesten worden gestuurd. Ook werden stembiljetten gekopieerd. Burgemeester Bruls concludeert dat het stemmen "een hoofdpijndossier" is geworden voor de gemeente.

Amsterdam stuurt ambtenaar na melding mogelijke beïnvloeding stemgedrag

De gemeente Amsterdam heeft een ambtenaar naar een stemlokaal in Amsterdam-West gestuurd om te kijken of waarnemers zich daar aan de regels hebben gehouden. Eerder was melding gedaan dat iemand mee was gegaan in een stemhokje.

Cabaretier Johan Goossens schreef op Twitter dat een waarnemer in zijn stemlokaal in Bos en Lommer met een echtpaar mee was gegaan in het stemhokje. Daarvoor zou hij uitleg gegeven hebben in het Turks en naar een verkiezingsposter aan de muur hebben gewezen. Collega's zeiden er volgens de cabaretier verder niets van.

Ik voorspel een grote overwinning voor Denk in mijn wijk Bos en Lommer in Amsterdam. In het stemlokaal geven ze namelijk persoonlijk stemadvies in het Turks en gaan zelfs met je mee het hokje in... Ik zei er wat van maar niemand greep in. Bizar. #GR18

— Johan Goossens (@goossensjohan) March 21, 2018

Een gemeentewoordvoerder zegt dat de zaak "zeer serieus" wordt genomen. "We willen weten wat er gebeurd is. Je mag niet mee het stemhokje in." De gemeente komt later met meer informatie.

Stemmen in een iglo of dubbeldekker

Kiezers in Amsterdam kunnen stemmen in het hoogste stembureau van Nederland, kiezers in Leeuwarden in een iglo en in Musselkanaal krijgen stemmende ouderen nadat ze hun biljetten in de stembus hebben gegooid een gratis kopje koffie of thee. In een poging Nederlanders naar de stembus te lokken hebben gemeenten woensdag soms op de meest ludieke plekken een lokaal ingericht.

Maar hélpt dat nou ook? Volgens onderzoekers is dat maar helemaal de vraag. Er zijn wel 150 tot 200 factoren die mogelijk van invloed zijn op de opkomst bij verkiezingen, zo ontdekte Julien van Ostaaijen, bestuurskundige aan de Tilburg University. En dat allemaal verschilt ook weer per gemeente en per individu.

Lees meer over welke factoren de opkomst beïnvloeden in dit verhaal dat NRC dinsdag schreef

Stemmers brengen op grote hoogte hun stem uit in de A'DAM toren. Foto Olaf Kraak/ANP

Fokke & Sukke weten het ook nog niet...

Beeld NRC

Hoge opkomst in Amsterdam

In Amsterdam had rond 14.00 uur 19 procent van de kiesgerechtigden gestemd. Dat is een stuk hoger dan bij de vorige gemeenteraadsverkiezingen. In 2014 was het opkomstpercentage rond dezelfde tijd 11,2 procent, in 2010 was het 9,6 procent. In 2006 had rond deze tijd 14 procent gestemd, schrijft de Gemeente Amsterdam op Twitter.

Twitter avatar AmsterdamNL Gemeente Amsterdam De tussentijdse opkomstcijfers van onze stad zijn bekend! Tot nu toe heeft 19% van de kiesgerechtigden gestemd! ✏️🔴 https://t.co/ED72YprQcS

Honderden Rotterdammers bieden zich aan als vrijwilliger

Honderden Rotterdammers hebben zich dinsdagavond gemeld om mee te helpen in stembureaus na een oproep van de gemeente. Eerder bleek dat zo'n 200 vrijwilligers en ambtenaren met griep thuis moesten blijven, volgens het AD. Een gemeentewoordvoerder noemt de reacties "hartverwarmend".

De gemeente had een reservelijst met driehonderd man, maar door de griepgolf moest een groot deel daarvan al opgetrommeld worden. Om de reservelijst aan te vullen voor het geval dat er nog meer mensen ziek zouden worden, werd een oproep gedaan. Daarop kreeg de gemeente vervolgens honderden reacties telefonisch of per mail.

In totaal werken zo'n 4.000 mensen mee in de bijna vierhonderd stemlokalen in Rotterdam. Daarvan is volgens de woordvoerder ongeveer 20 procent ambtenaar, de rest vrijwilliger. Vrijwilligers krijgen een vergoeding van 100 euro.

Ook burgemeester #Aboutaleb heeft zojuist zijn stem uitgebracht. Hij deed dat in stembureau Pniël in Kralingen. Zelf nog stemmen? Kijk op https://t.co/UaWe3c1lJr en je weet alles. Volg ook ons liveblog: https://t.co/82ZzvcLvaN #verkiezingen #GR2018 #GR18 pic.twitter.com/EdtD4FVUL3

— Rotterdam (@rotterdam) March 21, 2018

Om 14.00 uur had 18,3 procent gestemd in Rotterdam gestemd. Vier jaar geleden lag dat percentage met 18,2 procent ietsje lager.

Wat mag wel en wat mag niet?

Stel: je bent samen met je kinderen op weg naar de supermarkt en gaat nog snel even stemmen. Mogen zij met je mee het stemhokje in? En hoe lang mag je daar überhaupt in zitten? Wat gebeurt er eigenlijk als je vanavond om negen uur nog in de rij staat, mag je dan nog stemmen? Ten tijde van de Tweede Kamerverkiezingen zocht NRC alles uit over wat mag in en rondom een stembureau. Lees dat verhaal hier terug.

Stemmen voor twee gelegenheden in een keer brengt overigens ook problemen met zich mee die vorig jaar niet aan de orde waren. Wat gebeurt er bijvoorbeeld als je het verkeerde stembiljet in de verkeerde stembus doet? Het antwoord: dan tellen je stemmen alsnog. Een woordvoerder van de Kiesraad laat via de telefoon weten:

“Je stem wordt dan achteraf gecorrigeerd. De stembussen worden geopend direct na sluiting van het stemlokaal. Dan kunnen tellers ofwel beide bussen tegelijkertijd tellen, of de één na de ander. Stemmen die in de verkeerde bus zitten, worden dan alsnog toegevoegd aan de uitslag.”

'Kinderen mogen niet stemmen'

Stemlokalen in Zoetermeer zijn gewaarschuwd dat kinderen niet mogen stemmen. Dat gebeurde nadat een de penningmeester van de VVD Zuid-Holland foto's op een blog had gedeeld hoe zijn 4-jarige zoon en 6-jarige dochter de stemformulieren invulden, meldt Omroep West.

Vrijwilligers en ambtenaren werden via een appgroep ingelicht dat ouders alleen een baby of kind tot drie jaar oud mee mogen nemen in het stemhokje als daar toestemming voor is gevraagd. Een gemeentewoordvoerder reageert tegenover de omroep dat de voorzitter van het stemlokaal daarop had moeten letten.

Zelf zegt de vader dat hij niet op de hoogte was van de regels: "Vanuit de opvoedkundige kant wilde ik laten zien hoe de democratie werkt."

#stemfie https://t.co/GPtWKSr0Ey #jonggeleerd #democratie #leren #politiek #sleepwet #gr2018 #gemeenteraad #zoetermeer #vvd #voor #stemmen #kinderstem #Kinderminister #montessori pic.twitter.com/ZFKIsP8HYz

— Miguel Delcour (@mdelcour) March 21, 2018

Opkomst gemeenteraad en referendum gaat in steden gelijk op

De opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen en het referendum over de inlichtingenwet lag in de grote steden rond half één vrij dicht bij elkaar. In Den Haag had rond die tijd 14,5 procent gestemd en zo'n 13 procent voor het referendum. De opkomst ligt daarmee in Den Haag wel lager dan vier jaar geleden, toen rond dezelfde tijd al 19 procent van de stemgerechtigden had gestemd.

In Rotterdam stemden even na half één zelfs iets meer mensen voor het referendum dan voor de gemeenteraad (14,6 om 15 procent). De opkomst in Rotterdam ligt inmiddels ongeveer gelijk aan die van vier jaar geleden.

In Utrecht loopt de opkomst voor op die in de andere grote steden: even voor half één had ruim 16,2 procent gestemd. De opkomst voor het referendum ligt daar praktisch op hetzelfde niveau: 16 procent.

Uit de cijfers van deze steden blijkt dat áls mensen vandaag naar het stembureau gaan, ze in bijna alle gevallen ook hun stem uitbrengen voor het referendum. Dat betekent dat de opkomstdrempel van 30 procent die nodig is om het referendum geldig te laten zijn, zeer waarschijnlijk wordt gehaald. Bij de vorige gemeenteraadsverkiezingen ging namelijk 53,8 procent van de stemgerechtigden naar de stembus.

Stemmen in Weesp

Weespenaren stemmen in een gebouw aan de Papelaan. Ze stemmen ook over aansluiting bij Amsterdam of Gooise Meren. Foto Olivier Middendorp

In Weesp wordt vandaag niet alleen gestemd over de raad en de Inlichtingenwet, maar ook over de aansluiting bij een andere gemeente. Besluit het merendeel van de 14.000 kiesgerechtigden aan te sluiten bij Gooise Meren of, zoals de gemeenteraad wil, bij Amsterdam?

Onze verslaggever Frederiek Weeda was vanochtend bij een stembureau in Weesp en sprak met inwoners van de gemeente.

Lees de reportage: Weesp is verdeeld over de grote stad

Waar is het dichtstbijzijnde stembureau?

Twijfel over naar welk stembureau je het beste kan gaan? De Geodienst van de Rijksuniversiteit Groningen heeft een Stemwegwijzer gemaakt, waarmee kiezers de snelste route kunnen bepalen om te stemmen.

Beeld Stemwegwijzer

Wilders niet meer naar gemeentehuis Terneuzen

PVV-leider Geert Wilders gaat woensdag toch niet naar het gemeentehuis van Terneuzen om de voorlopige uitslag van de verkiezingen te volgen. De partij vreest dat de avond "niet het feestelijke karakter krijgt" vanwege de politieke reactie op zijn komst. Dat schrijft de PVV in een persbericht, meldt ANP.

Burgemeester Jan Lonink van Terneuzen zei eerder vandaag tegen Omroep Zeeland dat hij niet blij was met de nodige extra beveiligingsmaatregelen. Ook vond hij het jammer dat de komst van de PVV-leider de aandacht af zou leiden van de lokale politiek. Lonink noemt de beslissing van Wilders om niet meer te komen een "winstpunt voor de lokale democratie". Hij zegt twee keer overleg gehad te hebben met Wilders. De PVV-leider zou zelf besloten hebben om niet te komen.

Wilders zal woensdagavond de voorlopige uitslagen volgen in het Tweede Kamergebouw in Den Haag. De PVV doet dit jaar in dertig gemeenten mee, waaronder de twee Zeeuwse gemeenten Terneuzen en Tholen.

De Thoolse PVV fractie zal, in tegenstelling tot wat in de media gezegd is, de uitslag van de verkiezingen op het gemeentehuis in Tholen afwachten. Wij nodigen alle sympathisanten uit om zich bij ons aan te sluiten. #pzcverkiezingen #ZeelandKiest

Tot die tijd: #StemPVV #PVV

— PVV Tholen (@PVVTholen) March 21, 2018

Verkiezingsborden bij stembureaus weggehaald in Limburg

De gemeente Echt-Susteren heeft woensdagochtend volgens De Limburger partijborden laten verwijderen die in de buurt van stembureaus stonden.

Burgemeester Jos Hessels zou meerdere klachten hebben gekregen van stemmers. "Campagne voeren is prima, maar in en nabij het stembureau heerst de neutraliteit", schreef hij op zijn afgeschermde Twitter-account. NRC kon de gemeente niet direct bereiken voor verdere toelichting.

Een gepensioneerde die niet stemt aan het woord

Herman Schoon, 69 jaar en gepensioneerd, woont in het Overijsselse Aadorp en gaat vandaag om praktische redenen niet stemmen. "Dat heeft te maken met onze verhuizing", zegt hij. "Half februari zijn we van Bussum naar Aadorp gegaan. Wij wilden nog iets nieuws beginnen. Onze kinderen zijn het huis uit, ik ben gepensioneerd en mijn vrouw is zzp’er. Zij geeft tekenlessen en ze schildert. Dat kan hier ook. In de Randstad wordt het drukker en drukker."

Schoon was zelf politiek actief voor het CDA. "Ik was van 2002 tot 2010 wethouder in Bussum. Eind vorig jaar heb ik de partij verlaten. Het CDA is mij te rechts is geworden. De partij heeft te weinig aandacht voor klimaatverandering. In het verkiezingsprogramma voor de Tweede Kamer kwam het woord niet voor. Een Kamerlid zei tegen mij: ‘Klimaat, dat is GroenLinks.’ Toen heb ik GroenLinks gestemd."

Maar dit jaar stemt Schoon op geen enkele partij. "Op het moment dat de stempassen werden aangemaakt, rond 5 februari, woonden wij nog in Bussum. We hadden daar kunnen stemmen of iets moeten regelen, maar we hebben het nu te druk met andere dingen. Ons huis wordt gestuukt, onze dochter is over uit Londen. We slaan een keer over. Volgende keer gaan we weer."

De 69-jarige Herman Schoon stemt vandaag niet omdat hij net verhuisd is. Foto Annette Toonen

Sinds de opkomstplicht in 1970 werd afgeschaft, is het aantal stemmers gedaald. Bij de gemeenteraadsverkiezingen van vier jaar geleden ging 54 procent van de kiesgerechtigden naar de stembus. Dat betekent dat 46 procent niet stemde. Bekend is dat niet-stemmers vaker jong zijn, lager opgeleid, een lager inkomen hebben en vaker werkloos zijn.

Lees meer over de opkomst bij de verkiezingen: Komt de kiezer wel voor een festival, iglo of stemtram?

Elke expatstem telt

Expats zijn een steeds belangrijke groep kiezers geworden. Inwoners van de EU en niet-EU-burgers die ten minste vijf jaar in Nederland wonen mogen een stem uitbrengen vandaag. Zij maken in de grote steden ongeveer 10 procent van het electoraat uit. Wat vinden zij van de verkiezingen?

Lees de reportage over het verkiezingsevenement voor internationals Rock The Vote: Vergeet de expatstem niet: die telt mee in grote steden

CDA-raadslid gemeente Raalte vertrekt na sexting

Een CDA-gemeenteraadslid in Raalte trekt zich terug omdat hij in opspraak is gekomen vanwege sexting. RTV Oost onthulde dinsdag dat Robert Vloedgraven seksueel getinte berichten stuurde naar een 29-jarige vrouw.

De twee kwamen met elkaar in contact via een lokaal radiostation van de vrouw. Gesprekken over debat en de politiek gingen vervolgens over in intieme berichten. Vloedgraven stuurde volgens de vrouw onder meer een foto van zijn geslachtsdeel. Zelf zegt ze dat ze moeilijk nee kon zeggen tegen Vloedgraven vanwege haar angststoornis. De echtgenoot van de vrouw greep in en nam contact op met de partij.

De nummer 4 van CDA Raalte concludeert nu: "Als raadslid realiseer ik mij dat ik een voorbeeldfunctie heb en een publiek figuur ben. Dergelijke contacten behoren daarom niet thuis bij politici en ik betreur ook zeer dat dit gebeurd is. Ik zal daarom afzien van een plek in de gemeenteraad." De voorzitter van het CDA Raalte Frans Wichink Kruit zegt dat de positie van Vloedgraven onhoudbaar was geworden, maar dat hij zelf heeft besloten op te stappen.

Partijleiders brengen stem uit

Ook andere partijleiders hebben woensdag hun stem uitgebracht:

Tussentijdse opkomst referendum

Bij het referendum over Oekraïne in 2015 draaide alles om één cijfer: de opkomst. Pas als minimaal 30 procent van de kiezers zijn stem uitbracht was de uitkomst immers geldig, en veel Nederlanders hielden daar toen rekening mee. Om te voorkomen dat kiezers hun gang naar de stembus lieten afhangen van een opkomstcijfer, besloot de NOS drie jaar geleden geen tussenstanden door te geven.

Toch kreeg Nederland in 2015 al gedurende de dag een beeld van de voorlopige opkomst, omdat verschillende steden via Twitter tussentijdse cijfers deelden. Ook dit jaar doen verschillende gemeenten dat weer. Op sommige plekken, zoals in Utrecht, gaat het om een algemene opkomst. Den Haag komt daarentegen met losse opkomstcijfers voor het referendum en de raadsverkiezing.

Stemmen in de tram

In Den Haag kan er vandaag ook gestemd worden in een tram. Tussen 09.00 en 17.00 uur rijdt een stembureau mee op lijn 11, tussen Scheveningen Haven en het Rijswijkseplein. De gemeente wil het daarmee makkelijker maken voor burgers om te stemmen.

Je kunt vandaag ook stemmen in tram 11. Bekijk hier realtime waar de tram nu is: https://t.co/omMLYnxkKi #DenHaag #GR18 #gemeenteraadsverkiezingen #Referendum pic.twitter.com/vt5MtKDxuG

— Gemeente Den Haag (@GemeenteDenHaag) March 21, 2018

De opkomst in Den Haag was om 10.00 uur 6,2 procent voor de gemeenteraad en 5,4 procent voor het referendum.

Burgemeester Terneuzen niet blij met komst Wilders

Burgemeester Jan Lonink van de gemeente Terneuzen is niet blij dat PVV-leider Geert Wilders vanavond naar het gemeentehuis komt. Er moeten daarom extra veiligheidsmaatregelen genomen worden en zijn aanwezigheid leidt volgens de burgemeester af van de aandacht voor de lokale uitslag en partijen, meldt Omroep Zeeland.

Tussen 17.00 en 21.00 uur is er een bomcontrole waardoor het gebouw is afgesloten. Alle bezoekers worden gecontroleerd. De PVV doet dit jaar voor het eerst mee aan de gemeenteraadsverkiezingen in Zeeland, in Tholen en Terneuzen.

Wilders heeft zelf inmiddels gestemd in het Haagse Duindorp, meldt hij op Twitter. Hij stemde op de nummer tien Henk Bres. De PVV behaalde in 2014 zeven raadszetels in Den Haag.

Net gestemd in een stembureau op het prachtige Duindorp! (3)#StemPVV pic.twitter.com/Cx8Mcj0lV3

— Geert Wilders (@geertwilderspvv) March 21, 2018

Meerdere stembureaus later open

Meerdere stembureaus gingen later open vandaag omdat er praktische problemen waren. In Hilversum was de sleutel van een stemlokaal op het Stationsplein zoek, waardoor daar pas een half uur later gestemd kon worden, meldt NH Nieuws.

Het stembureau is open en net op tijd, want burgemeester Broertjes komt zo. @nhkiest #gemeenteraadsverkiezingen pic.twitter.com/NbOoydgIuC

— Joost Lammers (@JoostNHnieuws) March 21, 2018

In Den Haag was er een ander probleempje. Daar kon Stembureau 340 pas later open volgens Omroep West omdat de stembussen niet dicht konden. Er waren geen slotjes om het stemgeheim te garanderen.

Bachmuziek bij het stemmen

Het is woensdag niet alleen de dag dat burgers hun stem mogen uitbrengen, maar ook de geboortedag van Johann Sebastian Bach, een van de grootste componisten aller tijden. De barokberoemdheid werd vandaag precies 333 jaar geleden geboren.

Om dit te vieren werden vroege stemmers bij het stembureau op het station van Dordrecht, dat al om 6.00 uur openging, getrakteerd op cellomuziek van Bach:

Verkiezingsdag! Op NS-station Dordrecht kan al vroeg gestemd worden. De eerste 25 stemmers zijn al muzikaal bijgestaan door een cellist van muziektheater Hollands Diep die optreedt ikv geboortedag JS Bach 333jr geleden. @RTV_Rijnmond pic.twitter.com/dJK0ZdWyv2

— Jelle Gunneweg (@JelleGunneweg) 21 maart 2018

Vandaag zal in Dordrecht en andere steden naast het feest van de democratie Happy Bachdag gevierd worden, waarbij de muziek van de componist te horen is in “winkels, parkeergarages, sportscholen, cafeetjes en restaurants”, aldus de organisatie van muziektheater Hollands Diep. Woensdagavond dirigeert artistiek leider Jos van Veldhoven voor de laatste keer bij de Nederlandse Bachvereniging een speciale uitvoering van de Matthäus-Passion.

Op NS-station Dordrecht kon vandaag al vanaf 6 uur gestemd worden voor #gr2018. Met muzikale omlijsting door een cellist ikv geboortedag JS Bach 333jr geleden. Onder de eerste stemmers ook huidig cultuurwethouder @pietsleeking en onze kandidaat @Hcvdplas. Ga stemmen vandaag! pic.twitter.com/CDUNiONj1k

— PvdA Dordrecht (@pvdadordrecht) March 21, 2018

De belangrijkste tijden op een rij

07.30 uur
Alle stembureaus zijn geopend.

21.00 uur
De stembureaus gaan dicht en het tellen begint. De NOS komt, met hulp van peilingsbureau Ipsos, in een exitpoll met de eerste uitslagen uit zes grote gemeenten verdeeld over het land. Naast Amsterdam, Utrecht en Rotterdam gaat het om Enschede, Weert en Emmen. Ook komt de omroep met een eerste prognose over de uitslag van het referendum.

22.00 uur
De eerste uitslagen beginnen nu binnen te druppelen. Een totaalbeeld geven blijft lastig, aangezien sommige gemeenten pas diep in de nacht met uitslagen komen. In een interactieve uitslagenkaart houden wij bij welke uitslagen binnen zijn.

Donderdag
Na een snelle eerste telling gaan stembureaus woensdagnacht nogmaals door de stemmen. Ze maken dan per kandidaat en partij het totale aantal stemmen op en versturen dat naar de gemeente. De gemeenten maken van die uitslagen een totaaloverzicht.

Vrijdag
Twee dagen na de verkiezing stelt het gemeentelijk centraal stembureau de officiële uitslag van de verkiezingen vast.

Minister Kajsa Ollongren van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties bracht vanochtend als eerste haar stem uit voor de gemeenteraadsverkiezingen en het raadgevend referendum op Amsterdam CS. ANP SANDER KONING

Voor of tegen de Inlichtingenwet?

Nederlanders gaan vandaag ook voor het laatst naar de stembus voor een raadgevend referendum, deze keer over de nieuwe Inlichtingenwet. Ben je er nog steeds niet uit of je voor of tegen bent?

Lees ons vragenstuk over de 'Sleepwet': Waarom zou je voor of tegen de Inlichtingenwet stemmen? En 18 andere vragen

De nieuwe Wiv trekt de beschermde DNA-database van het NFI in het net van AIVD, waarschuwen de hoogleraren Amade M’charek en Peter de Knijff in een opiniestuk in NRC:

Lees het opiniestuk: Sleepwet zet 25 jaar DNA-strafwetgeving bij oud vuil

De AIVD kwam dinsdag met een kort filmpje met mediaoptredens van Rob Bertholee. Volgens de directeur- generaal van de inlichtingendienst is de wet er "voor de veiligheid van Nederland en Nederlanders":

Rob Bertholee, directeur-generaal van de AIVD: "Deze wet is er voor de veiligheid van Nederland en de Nederlanders. Ik stem voor." pic.twitter.com/rSpY7AUEt9

— AIVD (@AIVD) March 20, 2018

Fries stembureau verplaatst vanwege norovirus

Een stembureau in het Friese Hardegarijp is woensdag verplaatst vanwege een uitbraak van het norovirus. Dat meldt Omrop Fryslân. Eerder deze week werd bekend dat een stembureau in het Brabantse Herpen ook al dicht zou blijven vanwege het virus.

De gemeente Tietjerksteradeel, waar Hardegarijp deel van uitmaakt, heeft samen met de GGD besloten om het stembureau in woonzorgcentrum Bennema State te sluiten en de capaciteit in het nabijgelegen stembureau in muziek-en theatercentrum It Maskelyn uit te breiden.

Het norovirus is zeer besmettelijk en zorgt voor een buikgriep die meerdere dagen kan duren.

Het weer maakt 1 tot 2 procent verschil

Er wordt vaak gedacht dat het weer de opkomst bij verkiezingen sterk beïnvloedt. Maar volgens Vox is die invloed minder groot dan de veronderstelling is. De invloed van het weer op de opkomst is maar 1 tot 2 procent.

De weersvoorspelling voor vandaag ziet er niet slecht uit. In het oosten van het land is er nu dichte mist. Verder is het woensdag wisselend bewolkt en kan er lichte regen vallen. De maximumtemperatuur ligt op een graad of 7 volgens Weerplaza.

PvdA-partijleider Lodewijk Asscher heeft ook zijn stem uitgebracht:

Lodewijk Asscher bij het stembureau. Foto Olaf Kraak/ANP

Ga stemmen!

Het voormalige SP-Kamerlid Ewout Irrgang herinnert ons er even aan dat stemmen een voorrecht is:

Twitter avatar EwoutIrrgang Ewout Irrgang Ik hoop dat u vandaag gaat stemmen. Omdat vrije verkiezingen zijn bevochten en niet vanzelfsprekend zijn. Dat zien we helaas op veel plekken in de wereld.

GroenLinks-leider Jesse Klaver doet dat met een kort filmpje:

Twitter avatar jesseklaver Jesse Klaver Hey jij! Wat ben je aan het doen? https://t.co/vM7dt5Kr3c

Stemlokalen toegankelijker vanaf volgend jaar

Vanaf volgend jaar moeten als gevolg van een wetswijziging in principe alle stembureaus overigens toegankelijk zijn voor mensen met een lichamelijke beperking. Nu staat in de Kieswet nog dat dit bij slechts een kwart verplicht is. De wetswijziging is een gevolg van de Nederlandse ratificatie van het VN-verdrag inzake de rechten van personen met een handicap.

Minister Kajsa Ollongren van Binnenlandse Zaken gaat ook kijken of stembureauleden mensen met een verstandelijke beperking kunnen helpen bij het stemmen, schreef ze dinsdag in een brief aan de Kamer. Nu krijgen deze kiezers geen hulp, omdat kiezers bij het stemmen niet beïnvloed mogen worden van buitenaf.

Station Castricum dinsdagnacht al open

Hoewel op sommige plekken nu al kan worden gestemd, gaan de meeste stembureaus in Nederland rond 07.30 uur in de ochtend open. In het Zwolse café Het Vliegende Paard ging vannacht al om 0.01 uur een mobiele stemlocatie open, tot ongeveer 1.30 uur. Onder meer burgemeester Henk Jan Meijer bracht op die plek zijn stem uit. Ook in Castricum en Den Haag kon vannacht al worden gestemd.

Inwoners van Den Haag konden dinsdagnacht al hun stem uitbrengen in het stembureau op de Grote Markt. Foto Niels Wenstedt/ANP

Er kan tot woensdag tot 21.00 uur stipt worden gestemd. Stukje bij beetje zal in de uren daarna duidelijk worden welke partij waar het grootste is, en hoe Nederland tegen de nieuwe Wiv aankijkt.

De uitslagen van de grote steden komen later binnen: Hoe laat weten we meer over de uitslag?

Gemeenten kiezen een nieuwe gemeenteraad

Het laatste debat is gevoerd, de laatste flyers zijn uitgedeeld: het woord is nu aan de kiezer. In 335 gemeenten in Nederland mogen Nederlanders vandaag naar de stembus om een nieuwe gemeenteraad te kiezen. Ook ontvangen ze een stembiljet voor het referendum over de nieuwe Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (Wiv).

Stemmen kan, zoals bij elke verkiezing, alleen in de gemeente waar je woont. Benieuwd waar het dichtstbijzijnde stembureau is? Op deze handige pagina van de Geodienst van de Rijksuniversiteit Groningen kun je het opzoeken.