Kan Chinees porselein een rol spelen in het Zwarte Piet-debat?

Recente aankopen

Het Scheepvaartmuseum in Amsterdam deed recent twee aankopen die het slavernijverleden van Nederland belichten. „Radicaal nuanceren, dat is onze taak als museum.”

Chinees porselein uit de Kangxi-periode (detail), circa 1720 (hoog 41,9 cm). Foto Leo Hol

Het is een museale aankoop die de voor- en tegenstanders van Zwarte Piet nader tot elkaar kan brengen. Dat zegt Vera Carasso, directeur Museale Zaken bij Het Scheepvaartmuseum in Amsterdam.

Het maritieme museum heeft op The European Fine Art Fair (Tefaf) in Maastricht een 42 centimeter hoog beeldje gekocht, dat omstreeks 1720 in China is gemaakt. Een voorbeeld van het zogenoemde ‘Chine de commande’, porselein dat op bestelling van een Europeaan is vervaardigd.

Het beeldje toont een halfnaakte man met Afrikaanse trekken: krullend haar en een donkere huid. Maar de man heeft ook de stereotiepe kenmerken die vaak aan Zwarte Piet en andere mensen van Afrikaanse herkomst werden toegedicht: grote, opengesperde ogen, brede rode lippen, gouden oorringen en schaarse kleding.

Een beeldje kortom dat blijkt geeft van „racisme door onwetendheid en onbekendheid”, zegt Carasso. Ze ziet duidelijk de invloeden van opdrachtgeverschap op afstand en de miscommunicatie die daardoor ontstaat. „De Chinese modelleur heeft waarschijnlijk nog nooit een Afrikaan gezien en gewerkt op basis van één of meer prenten. Aan die schaarse informatie heeft hij een aantal typische Chinese stijlelementen toegevoegd: boeddhahaar, bijvoorbeeld.”

Toen Carasso op Tefaf bij Vanderven Oriental Art het beeldje in een nis zag staan, schrok ze: „Echt confronterend.” Maar toen ze de volgende dag relaties van het museum over de kunstbeurs rondleidde, merkte ze hoeveel historische verhalen ze aan de hand van het beeldje kon vertellen. Verhalen over de globaliserende handel in goederen én mensen, bijvoorbeeld. Over Afrikaanse bedienden als statussymbool in aristocratische kringen vanaf de Gouden Eeuw. Over vooroordelen en karikaturen. En verhalen over racisme en slavernij.

Chinees porselein uit de Kangxi-periode, circa 1720 (hoog 41,9 cm). Foto Leo Hol

Al vertellend kwam Carasso tot het besef wat een geweldige aanwinst het beeldje voor haar museum kon zijn. Hoe het verhaal van de slavernij en het kolonialisme vertellen? Die opdracht aan musea om de geschiedenis uit verschillende perspectieven te vertellen, vereist objecten om te kunnen presenteren. Het Chinese beeldje zou een gat in de collectie van Het Scheepvaartmuseum kunnen vullen.

Carasso stuurde vanaf de kunstbeurs foto’s naar Michael Huijser, de algemeen directeur. Toen hij en andere collega’s haar enthousiasme bleken te delen, belegde Carasso op Tefaf een gangpadvergadering met de Vereniging Rembrandt. Toen ook andere fondsen daarna geld toezegden, kon ze, na enig onderhandelen over de vraagprijs van 395.000 euro, de aankoop bezegelen.

Cornelis Tromp

Het beeldje is de tweede opmerkelijke aanwinst van Het Scheepvaartmuseum in korte tijd. Half februari verwierf het museum een portret van admiraal Cornelis Tromp, in 1667 geschilderd door Ferdinand Bol. Naast de opperbevelhebber van de oorlogsvloot staat een Afrikaanse bediende die hem een helm aanreikt. De bediende geeft extra betekenis aan het schilderij, zegt Carasso. „Was die jongen een tot slaaf gemaakte huislakei, of is hij net als de globe en de verrekijker op het schilderij een statussymbool?”

Ferdinand Bol, Portret van admiraal Cornelis Tromp, circa 1667.

Foto Scheepvaartmuseum
Ferdinand Bol, Portret van admiraal Cornelis Tromp, circa 1667.
Foto Het Scheepvaartmuseum

Het Chinese beeldje en het portret van Tromp krijgen een plek op de presentatie met topstukken die begin volgend jaar op de begane grond van het museum opengaat. Carasso en Huijser zijn blij dat ze over de begeleidende tekst bij het beeldje nog even kunnen nadenken. „Ik merk nu al wat een discussiestuk het is”, zegt Carasso.

De directeur Museale Zaken gaat eerst op zoek naar een „veilige vitrine”, zegt ze. Ook gaat het museum onderzoeken welke reacties het Chinese beeldje losmaakt. „Misschien moeten we wel een schoolklas uit Amsterdam-Zuidoost uitnodigen om hun reacties te horen.”

Maatschappelijke discussies

De aankopen passen in de „urgentere” koers die Het Scheepvaartmuseum onder de in juli 2016 aangetreden Huijser wil varen. „We moeten tonen”, zegt de directeur, „dat we bewust zijn van de maatschappelijke discussies die spelen en de verbindende rol die wij daarin kunnen bewerkstelligen.”

Carasso vult hem aan: „Onze collectie was nogal gericht op het heldhaftige maritieme verleden van Nederland. Met deze aanwinsten nodigen we de bezoekers straks uit tot een gesprek. Wat zien we nu? Wat gebeurt hier?” Huijser: „Radicaal nuanceren, dat is onze taak als museum.”

Volgens Carasso kan het beeldje de katalysator zijn voor een inhoudelijke discussie. „Het ingewikkelde van de Zwarte Piet-discussie is dat we daar allemaal een emotionele jeugdherinnering bij hebben. Daarom is het zo moeilijk om te erkennen dat Zwarte Piet veel stereotiepe, racistische kenmerken heeft.”

Deze figuur van zwart Chinees porselein is niet gekoppeld aan een kinderfeest, zegt Carasso. „Daar kan dus op een neutralere manier naar worden gekeken. Dit beeldje kan daarom helpen om uit de impasse van de Zwarte Piet-discussie te komen.”

    • Arjen Ribbens