‘Doden en gedood worden hoort bij ons leven’

Koerden in Zuidoost-Turkije

President Erdogan ontmantelt de lokale democratie in de Koerdische gebieden. Banen zijn schaars. ‘Jongeren zijn er vatbaar voor terrorisme.’

Mensen dragen de Koerdische vlag en vieren het lentefeest op 21 maart in Diyarbakir, Turkije. Foto Umit Bektas/Reuters

Het centrum van Batman, een Koerdische stad in het zuidoosten van Turkije, wordt flink onder handen genomen. Gemeentewerkers staan in de modder trottoirs te betegelen en wegen te asfalteren. Elders hebben ze de straat opengebroken om internetkabels aan te leggen. De berm wordt opgefleurd door pas geplante viooltjes. Op een bord staat: ‘de gemeente werkt voor u’.

De verbetering van de infrastructuur is het werk van de kayyum, een toezichthouder die de Turkse regering vorig jaar heeft aangesteld in Batman. Hij verving de verkozen burgemeester van de pro-Koerdische partij HDP, die werd opgepakt op verdenking van gesjoemel met publiek geld. In totaal heeft de AKP-regering van president Erdogan 94 burgemeesters van de HDP uit hun functie ontheven. Velen zijn opgepakt omdat ze banden zouden hebben met de Koerdische guerrillabeweging PKK.

De aanstelling van toezichthouders is omstreden. Dat was alleen mogelijk dankzij de noodtoestand die sinds de mislukte coup van 2016 van kracht is. Critici stellen dat Erdogan zijn verruimde bevoegdheden misbruikt om de lokale democratie te saboteren en zijn greep op het Koerdische zuidoosten te verstevigen in de aanloop naar de verkiezingen van 2019. Hij criminaliseert de HDP door de partij af te schilderen als de politieke arm van de PKK. Negen parlementariërs zijn hun zetel kwijtgeraakt, negen anderen zitten in de cel, net als duizenden HDP-activisten.

„Ik ben tegen de aanstelling van kayyums”, zegt Abdulbaki Polat, de Koerdische vicevoorzitter van de AKP in Batman. „Mensen zien het als een gebrek aan respect voor hun democratische keuze. En door burgemeesters in de gevangenis te gooien, maak je slachtoffers van ze. Daar zijn mensen in deze regio gevoelig voor. Ze vergeten de fouten die de burgemeesters gemaakt hebben, ze vergeten hoe de loopgravenoorlog van de PKK hun wijken verwoest heeft. Mensen hebben een kort geheugen.”

Na decennia van oorlog zijn deze mensen niet meer onder de indruk van tanks

Het hoofd van een prominente clan in Batman

Via de verbetering van overheidsdiensten probeert de regering het vertrouwen van de bevolking terug te winnen. De Koerden kregen de afgelopen jaren de ene na de andere teleurstelling te verwerken. Het vredesproces tussen de regering en de PKK mondde uit in een deceptie, de burgeroorlog laaide weer in alle hevigheid op. Maanden van straatgevechten leidden tot zeker 3.351 doden en 400.000 ontheemden. In diverse Koerdische steden werden hele wijken verwoest, zoals het historische, ommuurde centrum van Diyarbakir, dat net door Unesco op de werelderfgoedlijst was gezet.

In Batman bleef grootschalig geweld uit. Toch was de oorlog nooit ver weg. „Bijna iedereen hier heeft familie in steden waar werd gevochten”, zegt het hoofd van een prominente clan in Batman, die gekleed gaat in krijtstreeppak, rondrijdt in een Mercedes en zelf verbouwde shag rookt. Veel ontheemden vonden tijdelijk onderdak bij familie in de regio, waaronder in Batman. „Na decennia van oorlog zijn deze mensen niet meer onder de indruk van tanks, tenzij die voor hun eigen deur staan. Doden en gedood worden is een normaal onderdeel van hun leven.”

Polarisatie

Volgens de clanleider heeft de loopgravenoorlog tussen de PKK en het Turkse leger de polarisatie vergroot. De regio is verdeeld in twee kampen: aanhangers van de HDP en aanhangers van Erdogans AKP. „HDP’ers zeggen dat AKP’ers geen echte Koerden zijn. En AKP’ers vinden dat HDP’ers geen echte moslims zijn. Mensen met een objectievere blik zien dat beide kampen hebben geprofiteerd van de strijd. Het heeft hun aanhang vergroot en de standpunten verhard.”

Batman is een jonge stad, die de afgelopen decennia sterk is gegroeid. Nadat er in de jaren veertig olie werd gevonden, trokken veel dorpelingen uit de regio naar Batman om werk te vinden. De burgeroorlog in de jaren ’90 versterkte de trek naar de stad. Batman veranderde van een dorp met een paar duizend zielen in een provinciehoofdstad met hoogbouw, een vliegveld en een half miljoen inwoners. Maar de werkgelegenheid groeide niet mee met de bevolking. Inmiddels bedraagt de werkloosheid zo’n 25 procent, een van de hoogste percentages van het land.

Het gebrek aan werk voedt het conflict, meent Polat, de AKP-vicevoorzitter in Batman. Hij waarschuwt voor een nieuwe generatie die opgroeit zonder perspectief, en zonder ooit vrede te hebben gekend. „We hebben de jongste bevolking van Turkije (60 procent is onder de 25, red). Jongeren verwachten veel van het leven, dankzij sociale media lijkt de wereld binnen handbereik. Maar als ze geen baan kunnen vinden, raken ze gefrustreerd en worden ze vatbaar voor terrorisme.”

Polat heeft de blik van een buitenstaander. Hij woonde dertien jaar in Duitsland en keerde in 2008 terug naar Batman om de lokale politiek in te gaan. De omstandigheden leken gunstig. Erdogan stuurde aan op verzoening met de Koerden, gaf ze politiek en cultureel gezien meer vrijheid, begon vredesbesprekingen met de PKK, en haalde de banden aan met de Koerden in Irak en Syrië. Na de verkiezingen van juni 2015 kwam de HDP als eerste pro-Koerdische partij in het parlement.

Bekijk ook de video: hoe de Koerden keer op keer worden verraden:

Nationalistische koers

Inmiddels lijkt de hoop op vrede nog slechts een vage droom. Sinds het oplaaien van de burgeroorlog en de mislukte coup vaart Erdogan een repressieve en nationalistische koers. Polat herkent zich niet meer in zijn partij. „We verkwanselen onze democratische principes”, zegt hij, tot ontsteltenis van twee partijgenoten die zijn aangeschoven in een café, dat met al zijn hout en elektrische kachels meer lijkt op een blokhut.

Ook de onverzoenlijke wijze waarop de Turkse regering zich opstelt jegens de Koerden in Irak en Syrië, is slecht gevallen. Vorig jaar keerde Turkije zich fel tegen het referendum in Iraaks Koerdistan, dat nota bene georganiseerd was door zijn bondgenoot en handelspartner, president Barzani. En deze week veroverde het Turkse leger de autonome Koerdische enclave Afrin in Noord-Syrië op de strijdgroep YPG. Veel Turkse Koerden hebben familie in Irak en Syrië en steunen de Koerdische strijd voor zelfbeschikking. De viering van het Koerdische lentefeest Nowruz in Diyarbakir en elders stond woensdag in het teken van Afrin.

Barzani wordt gezien als een vrijheidsstrijder, ook door conservatief-religieuze Koerden die AKP stemmen. „Mensen keurden de aanvallen op Barzani af”, zegt Polat. „Hij werd bijvoorbeeld uitgemaakt voor jood. Maar hij is net zo goed moslim als zij, hij wil net zo goed vrede. Ze moeten begrijpen dat de familie Barzani erg belangrijk is voor de Koerden.”

Dan wordt Polat door zijn partijgenoten op de vingers getikt. Zou hij dat nou wel zeggen tegen een journalist? „Ik zeg dit overal”, reageert Polat. „Het maakt me niets uit als ze me uit de partij zetten. Ik ben opgegroeid in de islamitische traditie en kan dit niet accepteren.”

Wantrouwen

Het optreden van de kayyum heeft de verhoudingen in Batman verder vergiftigd. Zo besloot hij tot de sluiting van het Yilmaz Güney-theater, dat met onafhankelijk toneel, films en muziek een centrale plaats innam in het culturele leven. „We wisten dat het zou gebeuren”, zegt Deniz (27), die acteur was in het theater. „Iedere regering ziet cultuur als een bedreiging. Bovendien speelden wij alle stukken in het Koerdisch.”

Na de sluiting van het theater begon Deniz de koffiebar Zapatista, vernoemd naar de linkse verzetsbeweging in Mexico. Hij vertelt dat het theater vorig jaar is afgebrand. „Kortsluiting, zeiden ze, maar niemand gelooft dat. De kayyum belooft een nieuw theater te bouwen. Intussen huurt hij acteurs van buiten, die stukken opvoeren die niets met de Koerdische cultuur te maken hebben.”

De oppositie kan hier weinig tegenin brengen. Sinds de aanstelling van de toezichthouder is de gemeenteraad, waar de HDP de meerderheid heeft, niet meer bijeen geweest. Maar ook de AKP staat buitenspel. „We hebben geen enkel contact met de kayyum”, zegt Polat.

Het versterkt bij veel Koerden het gevoel dat hun politieke en culturele rechten niet erkend worden door de staat. De clanleider ziet dagelijks hoe het wantrouwen toeneemt. „Toen ik onlangs een moskee in Diyarbakir wilde bezoeken, moest ik langs vijf controleposten. Die zijn er niet voor de veiligheid van burgers, maar ter bescherming van de politie. Mensen moeten zichzelf beschermen. Ik zie de PKK niet als een legitieme organisatie. Maar de staat doet ook niet altijd de juiste dingen.

„Het verschil is: zonder staat heb je geen eer. Kijk naar Syrië. Er zijn zoveel Koerden uit Syrië naar Turkije gevlucht. Maar ze worden misbruikt in Turkije, vooral de vrouwen. Je hebt een staat nodig om eervol te kunnen leven.”