Hoe laat weten we meer over de uitslag?

Vijf vragen over de verkiezingen Bij de gemeenteraadsverkiezingen van woensdag zijn de uitslagen voor de grootste steden niet gauw beschikbaar. Pas rond woensdagavond middernacht ontstaat een duidelijk beeld.

Forum voor Democratie-leider Thierry Baudet deelt flyers uit in een cafe in aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen. Robin Utrecht

Wie denkt woensdagavond om 21.00 uur een aardig beeld te hebben van de uitslag van de gemeenteraadsverkiezingen kan beter nog even een blokje om. De NOS komt niet met een landelijke prognose, dus een volledig beeld is er naar verwachting pas ver na middernacht. Waar moet je bij het binnenlopen van de uitslagen op letten? Een kijkwijzer voor de verkiezingsnacht.

1. Hoe hoog wordt de opkomst?

De opkomst bij gemeenteraadsverkiezingen neemt al jaren af. Vier jaar geleden werd een laagterecord gevestigd: 53,8 procent. Wordt het dit jaar weer minder? Zeker is dat niet, want bij de Tweede Kamerverkiezingen van vorig jaar ging nog bijna 82 procent stemmen (het hoogste percentage sinds 1986). Een factor die de opkomst mogelijk positief kan beïnvloeden is het raadgevend referendum over de Inlichtingenwet, dat tegelijk plaatsvindt. De uitslag van het referendum is pas geldig als 30 procent van de stemgerechtigden een stem uitbrengt.

Voor partijen met een trouwe achterban, zoals het CDA, is een lage opkomst gunstig. Omdat hogeropgeleiden eerder gaan stemmen dan lageropgeleiden, zullen ook partijen als D66 en GroenLinks minder last hebben van een lage opkomst, zegt Philip van Praag, politicoloog aan de Universiteit van Amsterdam. Hij denkt dat de PVV, die minder trouwe kiezers heeft, in een aantal steden last kan hebben van een lage opkomst. Van Praag is wel benieuwd of de deelname van Denk daar „een mobiliserende werking heeft”. Het weer lijkt gunstig voor de opkomst : het blijft overwegend droog en een graad of zeven.

2. Worden de lokale partijen opnieuw groter?

De lokale partijen wonnen de afgelopen verkiezingen steeds terrein ten opzichte van de landelijke partijen. In 2010 waren de lokalo’s als blok voor het eerst de grootste met bijna 24 procent van de stemmen. Vier jaar geleden haalden ze bijna 28 procent. De vraag is of de ongeveer duizend lokale partijen samen dit jaar nog groter kunnen worden.

De opkomst van de lokale partijen draagt ook bij aan de versplintering, die je ook landelijk ziet. In de Tweede Kamer (150 zetels) werden vorig jaar dertien fracties gekozen, een record. Hetzelfde aantal partijen komt nu mogelijk in de Rotterdamse gemeenteraad van maar 45 zetels. Met dit soort uitslagen zijn vaak vijf of meer partijen nodig voor het vormen van een college.

Landelijke kopstukken doen mee, maar de campagne is lokaler dan ze in tijden geweest is. Lees ook: Rutte III telt nu niet voor de kiezers

3. Hoe gaan PVV, Forum en Denk scoren?

Op het Binnenhof zal met speciale aandacht worden gekeken naar hoe een aantal landelijke partijen scoren. De PVV is geen nieuwkomer op lokaal niveau, maar doet in plaats van in twee gemeenten (Den Haag en Almere in 2014) nu in dertig gemeenten mee. Gegarandeerde winst voor Wilders dus, omdat hij in veel meer gemeenten in de raad komt. Interessant is ook hoeveel zetels de PVV in Rotterdam haalt. De partij was daar bij de Kamerverkiezingen vorig jaar de grootste, maar heeft lokaal geduchte concurrentie van Leefbaar.

Forum voor Democratie doet voor het eerst lokaal mee, alleen in Amsterdam. Daar leken populistische partijen lang geen voet aan de grond te krijgen, maar Forum brengt daar zeer waarschijnlijk verandering in (de partij peilt op zo’n vier zetels). Denk hoopt in veertien gemeenten in de raad te komen. De scores van deze partijen zeggen overigens weinig over landelijke trends, want in de meeste gemeenten staan de PVV, Forum en Denk niet op het stembiljet.

4. Op welke gemeenten moeten we letten?

‘Battleground’ Rotterdam, zoals de stad ook wel is aangeduid, trekt de aandacht omdat bijna alle landelijke partijen daar meedoen. In Amsterdam en Utrecht vechten D66 en GroenLinks om wie de grootste wordt, in Den Haag wordt D66 bedreigd door Groep De Mos, GroenLinks en de VVD.

Een aantal andere gemeenten is ook aardig om op te letten. Is er een Lilian Marijnissen-effect in Oss? De SP verloor daar vier jaar geleden de positie van grootste partij. De PvdA verloor vier jaar geleden in bijna alle steden fors, maar bleef in Eindhoven wel de grootste. Lukt dat opnieuw? Aan de uitslag in een typische CDA-gemeente als Bergeijk valt wellicht af te lezen of de partij zich als grootste landelijke partij handhaaft. In 2014 haalde de partij daar negen zetels, een absolute meerderheid. De uitslag in Emmen, waar Wakker Emmen met vijftien zetels de raad domineert, zegt mogelijk iets over de prestaties van de lokale partijen. Extra interessant is dat in Emmen ook de PVV meedoet.

5. Hoe laat worden de uitslagen verwacht?

Als om 21.00 uur de stembussen sluiten, brengt de NOS – in tegenstelling tot vier jaar geleden – geen landelijke prognose van het percentage en aantal raadszetels. De voorspelling van onderzoeksbureau Ipsos, dat op verkiezingsdag een online onderzoek deed, zat er vier jaar terug fors naast. Zo werd het CDA veel te laag gepeild.

Om dit soort fouten te voorkomen brengt de NOS vanaf 21.00 uur alleen exitpolls van zes grotere gemeenten: Amsterdam, Emmen, Enschede, Rotterdam, Utrecht en Weert. Ook is er snel na 21.00 uur een voorspelling van de uitslag van het referendum. Vanaf een uur of 22.00 uur komen de eerste echte uitslagen binnen, de grote steden naar verwachting pas tegen middernacht. Een goed totaalbeeld zal er daardoor pas diep in de verkiezingsnacht zijn.

Volg alle ontwikkelingen rondom de gemeenteraadsverkiezingen en het referendum op het liveblog
    • Pim van den Dool