Opinie

    • Arjen Fortuin

Klimaatapathie en ecodilemma’s

Zap De Tegenlicht-uitzending ‘Worsteling van de groenmens’ gaat over het lijden van de welwillende burger die maar geen serieuze stappen zet naar een klimaatneutraal bestaan. Ultieme groenlinksige bubbeltelevisie? Of toch leerzaam?

Tegenlicht: Worsteling van de groenmens (VPRO)

Lukt het u ook niet? Kouder douchen en minder vliegen, eten zonder plastic verpakking kopen, vlees en Senegaleze sperziebonen laten staan? Nee hè? Terwijl u wel begrijpt dat uw manier van leven de planeet naar de ondergang jaagt en u ten volle beseft dat alleen een radicale aanpassing van ieders gedrag, dus ook het uwe, ja vooral het uwe, soelaas biedt. Dan lijdt ook u aan klimaatapathie en ecodilemma’s.

Je kunt de aflevering van Tegenlicht van zondagavond (‘Worsteling van de groenmens’) afdoen als ultieme groenlinksige bubbeltelevisie. Het ging niet zozeer om het klimaat, maar om het lijden van de welwillende, eenentwintigste-eeuwse wereldburger die er maar niet aan toe komt om serieuze stappen te zetten naar een klimaatneutraal bestaan.

Dus filmden de VPRO-camera’s een praatgroep met mensen die hun leven willen beteren, maar daar niet in slagen. Zoals een leiderschapscoach die toegeeft dertig à veertig keer per jaar te vliegen. Dat is een boel. Omdat je niet het slechtste van de mens wil denken, vermoed je dat de man naar congressen en toestanden in het buitenland zal moeten. Maar wat blijkt: hij neemt zijn klanten méé naar het buitenland voor zijn cursussen. Dat is gek. Vooral omdat dit óók iemand is die duidelijk zijn best wil doen.

Tegenlicht probeert de vinger achter dat onvermogen te krijgen. Renee Lantzmann, klimaatpsycholoog, legt uit dat we ons „overdonderd, machteloos, hulpeloos en ambivalent” voelen ten opzichte van de klimaatveranderingen. Onze zonden praten we goed door het over de noodzaak van een vliegreis te hebben, of door onze aandacht te verleggen naar wat we wel goed doen. „Als je mensen vraagt afstand te nemen van de dingen waardoor ze als persoon geïdentificeerd denken te worden, komen ze in verzet.”

Dus ontstaat er ecologisch cherry-picking, wat mooi werd geïllustreerd door een stel waarvan de één als goede eerste stap zag om ’s avonds geen tv meer te kijken, maar lekker in stilte een boek te lezen. De ander vond dat een verschrikkelijk idee. Op de bank zitten voor de tv (dekbed, kruik erbij) was juist haar ultieme ontspanningsmoment. Om het helemaal ingewikkeld te maken is er ook nog het probleem dat je helemaal niets meer durft te doen: ecorexia.

Industrieel ontwerper Babette Porcelijn wilde haar leven veranderen en stuitte op de omstandigheid dat het grootste deel van de klimaatschade die we aanrichten, buiten ons gezichtsveld blijft: een gekapt bos voor de soja in het voer van de koe die onze hamburger is geworden, vervuiling in een verre zeearm. Voor de Tegenlicht-camera tekent ze een ijsberg: slechts een vijfde van onze ‘voetafdruk’, bestaat uit dingen die we zelf waarnemen.

Porcelijn liet uitzoeken waar de grootste schade vandaan komt. De eerste plaats was voor spullen, en dan vooral complexe elektronica. Bij de productie van een laptop komt zoveel gif vrij dat je 2000 zwembaden (50-meterbaden!) nodig hebt om al dat gif tot een verantwoord niveau te verdunnen.

Op twee kwam vlees eten. Dat is verantwoordelijk voor dertig procent van onze voetafdruk. Van alle soja die ze eten, gaan de koeien bovendien boeren en scheten laten. Die gassen zijn 23 keer zo schadelijk als CO2, rekent Porcelijn voor.

Leerzaam, maar kennis leidt nog niet tot gedragsverandering. Een bij-effect van de Tegenlicht-uitzending, is dat alle beschreven ontwijkingsmechanismen en schuldgevoelens meteen bij de kijker optreden. Ik tik dit op een laptop terwijl er een televisie aan staat. Overmorgen geen vlees!

    • Arjen Fortuin