Gegevens miljoenen Facebookgebruikers misbruikt voor campagne Trump

Het omstreden databedrijf Cambridge Analytica gebruikte de informatie om het stemgedrag van Amerikaanse kiezers te beïnvloeden en Donald Trump verkozen te krijgen.

Foto Loic Venance/AFP

De persoonlijke gegevens van miljoenen Amerikaanse Facebookgebruikers zijn misbruikt voor op maat gemaakte politieke beïnvloedingscampagnes. Het data-analysebedrijf Cambridge Analytica, dat onder meer voor Donald Trump en de Brexit-campagne werkte, heeft tegen de regels van Facebook in gegevens gekopieerd en bewaard. Het gebruikte die informatie om een omvangrijk systeem te bouwen waarmee het zeer precies politieke boodschappen op maat kon maken, zogeheten micro-targeting. Dat blijkt uit onderzoek van The Guardian en The New York Times.

Het is al langer bekend dat Cambridge Analytica gegevens verzamelde om politieke campagnes te voeren, maar nu is meer duidelijk over de manier en schaal waarop dit is gebeurd. Een klokkenluider heeft onthuld hoe Cambridge Analytica in 2014 gegevens van miljoenen Amerikaanse Facebook-gebruikers verkreeg. „We exploiteerden Facebook om miljoenen profielen te oogsten,” aldus de klokkenluider Christopher Wylie. „Daarmee bouwden we modellen waarmee we konden uitbuiten wat we over hun wisten en hun innerlijke demonen konden raken. Dat was de basis van het hele bedrijf.” In totaal maakte Cambridge Analytica de gegevens van zo’n vijftig miljoen Amerikanen buit.

Wylie werkte samen met een academicus van Cambridge University om de gegevens te verkrijgen. Facebook deelde de informatie met deze academicus voor onderzoeksdoeleinden, onder de strikte voorwaarde dat de data na afloop gewist zou worden. Dat is niet gebeurd. De academicus verkocht de informatie volgens Wylie door aan Cambridge Analytica. Zelf zegt de klokkenluider zondagmiddag op Twitter dat zijn Facebookprofiel inmiddels ook is geblokkeerd.

Twitter avatar chrisinsilico Christopher Wylie Suspended by @facebook. For blowing the whistle. On something they have known privately for 2 years. https://t.co/iSu6VwqUdG

Persbureau Reuters meldt zondagavond dat Facebook heeft gezegd dat het een “veelomvattend intern en extern onderzoek” zal doen om te bepalen of de persoonlijke gegevens van vijftig miljoen gebruikers inderdaad misbruikt zijn voor politieke doeleinden.

Brexit-campagne

Cambridge Analytica is gefinancierd door de Amerikaanse miljardair Robert Mercer, en voormalig Trump-strateeg Steve Bannon was een sleutelfiguur bij de oprichting. Ook Brexit-partij UKIP was klant. Vorig jaar schreef journalistiek platform Follow the Money dat ook Forum voor Democratie (FvD) gebruik maakte van de diensten van Cambridge Analytica. Er zijn vooralsnog geen aanwijzingen dat ook gegevens van Nederlandse Facebookgebruikers zijn misbruikt, omdat deze gegevensdiefstal Amerikaanse stemmers betreft.

Woordvoerder Jeroen de Vries van FvD wilde zondag aanvankelijk geen commentaar geven op vragen van NRC. Daar kwam hij later op terug. „Op geen enkel moment in de huidige verkiezingscampagne maar ook niet in eerdere campagnes heeft FvD gebruik gemaakt van de diensten van Cambridge Analytica. We onderhouden geen contacten met Cambridge Analytica.”

Cambridge Analytica en AggregateIQ zijn in handen van de miljardair Robert Mercer: Hoe Amerikaanse miljonairs het Brexit-referendum beïnvloedden

In gelekte e-mails wordt duidelijk dat Cambridge Analytica uit de profielen zeer gedetailleerde informatie over individuen kan destilleren zoals reislust, mate van interesse in wapens en drugs, politieke voorkeur, en zelfs de mate van eerlijkheid en extraversie van gebruikers. Uit de mails blijkt dat Cambridge Analytica die informatie gebruikte om heel precies te kunnen voorspellen welke politieke boodschap het meest invloed zou hebben op individuele gebruikers.

Het databedrijf ontkende recent nog Facebookgegevens te hebben verkregen op deze manier, maar geeft dit nu in een verklaring tegenover The New York Times wel toe. Tegelijkertijd zegt het bedrijf dat de gegevens direct overhandigd zijn toen duidelijk werd dat geen toestemming was gegeven om deze te delen. Een advocaat van Bannon ontkent dat de strateeg kennis had van de praktijk.

Facebook wist het sinds 2015

Uit documenten blijkt dat Facebook al eind 2015 afwist van het gegevenslek. Het bedrijf heeft vervolgens niet genoeg gedaan om gebruikers te waarschuwen en de gegevens terug te krijgen. Volgens The New York Times en The Guardian heeft Facebook tot vlak voor publicatie gedreigd met een rechtszaak als de kranten het verhaal zouden doorzetten. Toen die dreigementen niet werkten, besloot Facebook alsnog de vlucht naar voren te maken. Het publiceerde vrijdagavond laat, een dag voor de geplande publicatie, een persbericht waarin het bekend maakte dat het Cambridge Analytica voortaan weert van Facebook.

Door de volgorde van gebeurtenissen en de plotse haast waarmee Facebook het bericht publiceerde, leek de blokkade van Cambridge Analytica puur bedoeld om het gras voor de voeten van het artikel weg te maaien. In een hoorzitting met het Britse parlement ontkende Facebook vorige maand nog expliciet dat Cambridge Analytica Facebook-data bezat. Dat blijkt nu dus een valse getuigenis.

Lees meer: Hoe Facebook van de hemel in de hel belandde

Facebook-bestuurder Alex Stamos verzandde na publicatie bovendien in een Twitter-discussie met de journalist van The Guardian over het gebruik van het woord ‘datalek’ in de verslaggeving: in zijn ogen is het gebruik van die term juridisch niet zuiver. In plaats van een ruimhartig excuus voor het onzorgvuldig omgaan met gebruikersdata, twitterde hij dus over de woordkeus van het stuk, wat tot veel boosheid leidde op Twitter. Hij verwijderde de tweets later.

Zwakte in menselijke psychologie

Het is de zoveelste keer dat Facebook op zijn zachtst gezegd onhandig reageert op zaken die misgaan op het platform. Na politieke onderzoeken naar nepnieuws en Russische manipulatie moest Facebook eerder ook erkennen dat het in eerste instantie de problemen heeft onderschat. Meerdere oud-managers van Facebook zijn de afgelopen maanden met publieke verklaringen naar buiten gekomen over dat ze „zich schamen” te hebben meegewerkt aan het bedrijf. Nota bene de voormalig president-commissaris Sean Parker zei eind vorig jaar dat Facebook puur bedoeld was om „een zwakte in de menselijke psychologie” uit te buiten.

Telkens blijkt Facebook te worstelen met de enorme verantwoordelijkheid over de data van 2,2 miljard gebruikers en een belangrijk deel van hun informatiedieet. Oprichter Mark Zuckerberg heeft meermaals beterschap beloofd. Alleen slaagt het bedrijf er maar niet in om op cruciale momenten daad bij woord te voegen.

Meerdere Amerikaanse Congresleden hebben inmiddels kritisch gereageerd en eisen uitleg van Facebook. De openbaar aanklager van de staat Massachusetts doet onderzoek naar de datalek. Speciaal aanklager Robert Mueller, die onderzoek doet naar de vermeende Russische inmenging in de Amerikaanse presidentverkiezingen, heeft Cambridge Analytica eerder al gevraagd om e-mailverkeer met het campagneteam van Trump te overhandigen.

Update (18 maart 2018): Na online publicatie van dit artikel wilde Forum voor Democratie toch reageren. Deze reactie is toegevoegd.

    • Wouter van Noort
    • Christiaan Paauwe