‘BAM wint altijd’ in de Utrechtse bouwput

Uithoflijn

Bouwer BAM werkt aan vier megaprojecten in Utrecht, voor meerdere opdrachtgevers. Die kijken bij extra kosten en vertragingen vooral naar elkaar. „BAM heeft ’t goed voor elkaar.”

Het nieuwe stationsplein van Utrecht Centraal, met bollendak – een van de vier megaprojecten van bouwbedrijf BAM. Foto Bert Spiertz/HH

Daar stond-ie, zegt VVD-gemeenteraadslid André van Schie. De patatpaal, de dikke stut onder de ‘Patatstraat’ die pontificaal in de weg stond van de toekomst van het ‘hoogwaardig openbaar vervoer’ in Utrecht. En hij wijst naar een kluwen van bouwketen, stellages, betonplaten en hekken waar straks de Uithoflijn moet gaan rijden, de tram die Utrecht Centraal met de universiteitscampus verbindt.

Van Schie moet hard praten, de bouwers maken lawaai. Hij staat aan de rand van het nieuwe stationsplein van Utrecht Centraal, waar de laatste hand wordt gelegd aan de oplevering van een futuristisch 22 meter hoog koepeldak.

De Patatstraat, de drukste frituurpassage van Nederland, lag een paar meter verderop. In de benauwende doorgang van het station naar winkelcentrum Hoog Catharijne sleet frietboer Bram Ladage duizenden kilo’s patat aan drommen passanten op weg naar de binnenstad. Een paar weken geleden is de doorgang afgebroken.

Belangrijke kostenposten blijken volgens topambtenaren te zijn weggelaten uit de begroting van de Uithoflijn in Utrecht. Want anders was die politiek niet haalbaar.

Onmogelijke knoop

Van Schie weet ook wel dat anderhalf jaar vertraging en 84 miljoen euro extra kosten voor de tramlijn niet helemaal zijn terug te voeren tot één paal. Maar die paal illustreert wel het probleem: de onmogelijke knoop van bouwwerkzaamheden die simultaan op, onder en naast Utrecht Centraal worden uitgevoerd.

De Patatstraat kon pas plat als de nieuwe entree tot het winkelcentrum én het stationsplein af waren. Er moest altijd een doorgang zijn – zo stond dat in oude contracten. En al die tijd stond die paal waar de Patatstraat op steunde de aanleg van de trambaan in de weg. En zo zitten alle bouwprojecten in het gebied onontwarbaar aan elkaar vastgeknoopt.

Maar Van Schie ziet nog een constante. Hij wijst naar het plein onder het dak met koepels. „Gebouwd door BAM.” Hij wijst naar beneden, naar de ‘grootste fietsenstalling ter wereld’: „BAM”. En het betonnen skelet verderop, waar een gebouw op komt en de tram onderdoor moet: „Ook BAM”. En de nieuwe rails van de Uithoflijn: „Nog meer BAM.”

Waar je ook kijkt in de bouwput rond Utrecht Centraal, overal staan bouwketen van het Bunnikse bouwbedrijf. Dat werkt aan vier megaprojecten: het stationsplein met bollendak, de fietsenkelder voor 12.500 fietsen, het onderstel van een ‘MicroCity’-gebouw boven op de nieuwe tram-busterminal én de Uithoflijn.

Voor BAM is dat een voordeel: personeel en materieel kunnen eenvoudig worden doorgeschoven van het ene deelproject naar het volgende. Maar voor de gemeente en de provincie Utrecht is de relatie met de bouwer inmiddels bijzonder ingewikkeld. Zij zijn het overzicht kwijt, terwijl BAM op het ene na het andere project meerwerk en vertragingskosten in rekening brengt.

Raadslid Van Schie: „BAM heeft het goed voor elkaar. De ene vertraging lokt de volgende uit. Aan het eind van de rit staren alle betrokkenen in een lege portemonnee, behalve de bouwer.”

Provincie en gemeente hebben dit zichzelf aangedaan. De bouwprojecten worden aangestuurd en gecontroleerd door twee verschillende projectbureaus: één voor het stationsgebied en één voor de trambaan. Bij vertraging wijzen die twee naar elkaar, al werken ze met dezelfde bouwer. Wat ook niet helpt: bij de verschillende deelprojecten kijken steeds andere belanghebbenden mee – dan weer de ontwikkelaar van het nieuwe MicroCity-gebouw, dan weer de eigenaar van winkelcentrum Hoog Catharijne.

De Projectorganisatie Uithoflijn, opgericht door stad en provincie om de aanleg van de tram in goede banen te leiden, was zich in 2016 bewust van de stapeling van BAM-projecten, zeggen betrokkenen. Dit werd intern aangeduid als de ‘kwestie-Bamm-Bamm – naar de baby uit televisieserie The Flintstones. Baby Bamm-Bamm heeft ongekende, brute kracht.

De aanleg van de trambaan naar de Uithof in Utrecht pakt tientallen miljoenen duurder uit. Toch blijft bouwer BAM, die de rails aanlegt, buiten schot. Hoe kan dat?

Aanvaringen met BAM

De projectorganisatie probeerde Bamm-Bamm in toom te houden door met evenveel kracht terug te duwen. Daardoor waren er regelmatig aanvaringen met BAM, blijkt uit interne stukken. Zoals op 23 november 2016, toen de projectdirecteur in een vertrouwelijke memo aan bestuurders van provincie en gemeente zijn twijfels uitte over BAM, dat had aangekondigd „aanvullende versnellingsmaatregelen te moeten treffen (waarde 6 miljoen euro) om de overeengekomen planning te kunnen halen.”

De directeur beschreef in de memo „diverse contract-discussies, die een risico vormen voor de planning”, zoals die vertraging rond het station, en klaagde over de traagheid van BAM. Hij had „enkel een A4’tje met een eerste aanzet” gezien. Dat moest 1,5 miljoen euro kosten, „zonder deugdelijke onderbouwing.” Zijn oplossing: BAM kort houden, oftewel “Afspraak = Afspraak, om de maatschappelijke investeringen zo laag mogelijk te houden”.

BAM liet zich niet onbetuigd. Het bouwbedrijf kaartte eind 2016 aan dat „de samenwerking tussen de projectorganisatie en BAM dusdanig moeizaam verliep dat zonder verbetering grote vertragingen onontkoombaar waren”, aldus een feitenrelaas van de provincie.

Dat werd opgesteld naar aanleiding van publicaties in NRC over het plotselinge ontslag van de tegensputterende directeur en een tweede medewerker van het projectbureau. Het tweetal werd half december 2016 weggestuurd door de provincie, waarna de plannen om BAM aan de afspraken te houden overboord werden gezet. De bouwer en overheden kropen in plaats daarvan dicht tegen elkaar aan in een zogeheten „bouwteam”.

Was dat een goede zet? De koerswijziging richting BAM leverde provincie en gemeente weinig op. Een in het leven geroepen geschillencommissie die moest beslissen over wat de schuld was van BAM of van de opdrachtgever deed een „teleurstellende uitspraak”. BAM werd „op het merendeel van de zaken in het gelijk gesteld”, aldus het feitenrelaas. Ook adviseerde de commissie om „in plaats van BAM een boeteregime op te leggen een bonus in het vooruitzicht te stellen bij het behalen van één of meer mijlpalen”.

Laat dat nou precies zijn wat André van Schie van de VVD bedoelt. „We hebben het zo ingewikkeld gemaakt, dat BAM altijd wint.”

Reageren? Onderzoek@nrc.nl
Correctie: (19 maart 2018) In een eerdere versie van dit artikel stond dat het koepeldak 50 meter hoog was. Dat klopt niet. Het is 22 meter hoog. Hierboven is dat aangepast.
    • Merijn Rengers
    • Carola Houtekamer