Recensie

Mix van eenvoud en vernieuwing bewijst de vitaliteit van regisseur Peter Brook (92)

De legendarische Britse theater- en filmregisseur Peter Brook (92) is met zijn Parijse Théâtre des Bouffes du Nord eregast op het tiendaagse Festival Brandhaarden 2018 in Amsterdam. Voorstellingen tonen zowel traditie als vernieuwing.

Scène uit Peter Brooks ‘The Prisoner’ Foto Simon Annand

Het negentiende-eeuwse variététheater Molière, vlak bij het Parijse Gare du Nord aan de boulevard de la Chapelle, leidde sinds de oorlog een kwijnend bestaan. Er leefden vluchtelingen en daklozen, de grond was bedekt met aarde, auto-onderdelen lagen opgetast tegen de balkons.

De legendarische Britse film- en theaterregisseur Peter Brook (1925) ontdekte het gebouw in 1974 en herdoopte het tot Théâtre des Bouffes du Nord. Voor Brook bleek het de gedroomde schouwburgzaal: halfronde speelvloer, zitplaatsen en balkons in een intieme, halve cirkel daaromheen. En nog belangrijker: het hedendaagse grotestadsleven dat zich daar in het verborgene afspeelde, boeide hem.

Brandhaarden

Voorstellingen uit het Théâtre des Bouffes du Nord staan dit jaar centraal op het Festival Brandhaarden in de Amsterdamse Stadsschouwburg. Daarmee staat de schouwburg dus tien dagen lang in het teken van Brook, die op 21 maart 93 wordt.

Met zijn epische, rituele voorstelling The Mahabharata (1985) verwierf Brook wereldfaam. Zijn boek over de toekomst van het toneel, The Empty Space (De lege ruimte, 1968), is nog steeds een leidraad voor generaties regisseurs. Brook werd beïnvloed door onder andere Bertolt Brecht en hij inspireerde regisseurs als Pierre Audi en Erik Vos.

Multifunctionele stronk

Brooks nieuwste voorstelling The Prisoner ging eerder deze maand in de Bouffes du Nord in première.

Op de lege speelvloer liggen zongebleekte takken en een stuk boomstronk die in de loop van de voorstelling veelzijdig worden ingezet; ze doen dienst als gevangenis, bank, plek om te schuilen. Dit decor en het spel van enkele gekleurde acteurs en een blanke acteur drukken de pure eenvoud uit waarnaar Brook onophoudelijk op zoek is.

De voorstelling opent met de monoloog van een westerling, die in Afghanistan een bijzondere ontmoeting heeft: niet ín een gevangenis maar ervoor zit een man, al jaren.

Hij richt zijn blik onafgebroken naar de gevangenis die Brook verbeeldt door een paar takken in een rechthoek op de grond. De westerling vraagt zich af wie de man is, en waarom hij daar zit – zijn leven lang.

In een heftige, dramatische scène onthult de man zijn beladen verleden: als jongeman kwam hij in opstand tegen zijn vader, hij sloeg hem en werd verstoten. Hij zat zijn straf uit, maar nadien koos hij niet voor de vrijheid maar voor een bestaan als gevangene buiten de poorten.

Innerlijk drama

Het is schitterend hoe Brook in een uitgelezen regie met fel dan weer verstild spel het innerlijke drama van de man uitbeeldt. Hij verweeft subtiel een liefdesdrama door het gevangenisverhaal heen: zijn vrouw wil dat man terugkeert naar de normale wereld, maar haar pogingen zijn vergeefs.

Brook ontmoette de man zelf op een reis door het oosten. In anderhalf uur toont hij zijn verscheurde leven, en desondanks blijft The Prisoner een groot en spannend raadsel.

Nieuwe ideeën

Hoe volhardend Peter Brook ook is in zijn geloof in de eenvoud in theater, hij staat wel open voor nieuwe ideeën.

De Britse regisseur Katie Mitchell maakt van toneel live cinema , met camera’s, videoschermen, cameramensen op de speelvloer en tal van technische snufjes. Brook moet daaraan eigenlijk een hekel hebben, maar biedt Mitchell wel de kans een vooruitstrevende versie te maken van de toneeltekst La maladie de la mort (De ziekte van de dood, 1982) van schrijfster Marguerite Duras.

Een man nodigt een vrouw uit in een hotelkamer, nacht na nacht. Zij moet hem de liefde leren, maar ze mag niet tegen hem praten. Het toneelbeeld is tegelijk filmset: we zien zowel de hotelkamer als de gang, het bed, de badkamer. Een vertelster naast de bühne leest de tekst voor, gezien vanuit het perspectief van de vrouw, met zinnen als: „U vraagt of zij een hoer is. Zij schudt van nee.” Het is een verstikkende en verpletterende voorstelling, deze Maladie. De man is wild en onberekenbaar, ieder moment denk je dat hij de vrouw iets zal aandoen. Haar lichaam is zo kwetsbaar naast zijn dreigende aanwezigheid. Als hij een scheermes grijpt in de badkamer, is de spanning ondraaglijk. De camera’s filmen elke handeling en gelaatsexpressie van dichtbij en de toeschouwers zijn getuige van dit bizarre liefdesspel, zowel op een reusachtig filmscherm als op de vloer. Scènes vloeien heen en weer tussen tederheid en fysieke pijn.

Vitaliteit

Het contrast tussen The Prisoner en La maladie bewijst de artistieke vitaliteit van de Bouffes du Nord, waaraan Brook nu al een halve eeuw is verbonden. Brooks regie houdt de theatertraditie van de eenvoud vast, die van Mitchell laat het ultramoderne theater zien.

Festival Brandhaarden 2018: Théâtre des Bouffes du Nord. Stadsschouwburg Amsterdam, 20/3 t/m 1/4. Inl: ssba.nl. Op 25/3 om 15 uur is er een openbaar interview met Peter Brook.
    • Kester Freriks