Opinie

Poetin wil tonen dat Westen geen ruggegraat heeft

Keiharde intimidatie is het handelsmerk van Poetins buitenlandbeleid. De zenuwgasaanslag op ex-spion Sergej Skripal bewijst het opnieuw, schrijft
Britse forensische experts doen in Salisbury onderzoek naar de moordaanslag met zenuwgas op ex-spion Sergej Skripal. Foto Andrew Matthews/AP

Eerlijk gezegd is er weinig logica te zien in de moordaanslag met zenuwgas op de Russische ex-spion Sergej Skripal, vorige week in de Britse stad Salisbury.

Hoe onwaarschijnlijk het ook is dat Moskou hem dood wilde hebben, elke andere verklaring, van malafide agenten tot een Britse poging de Russen de schuld in de schoenen te schuiven, is nog minder aannemelijk. De Russische reactie – sarren, dreigen, sarcasme, alles met een sluwe knipoog en de suggestie dat een verrader zijn verdiende loon kreeg – is juist wel logisch, gelet op het binnen- en buitenlandse politieke verhaal.

Je kunt moeilijk verwachten dat de Russen met gebogen hoofd toegeven dat ze op vreemde bodem een ex-spion die gratie had gekregen wilden vermoorden met een zenuwgas uit de Sovjet-tijd. Hun geijkte antwoordenriedel bestaat uit even luidruchtige als loze beweringen over hun totale onschuld, plus aantijgingen over russofobe complotten en dreigen met vergelding. Je zag het ook bij het neerhalen van de MH17 met een door Moskou verschafte raket aan door Moskou gesteunde rebellen. Zoals we het ook zagen bij de verovering van de Krim en daarna bij de destabilisatie van Oost-Oekraïne.

In zekere zin was de vraag wat ze anders kónden doen? Zwijgen zou terecht als impliciete bekentenis kunnen worden opgevat. Door de aanval te kiezen boezem je zwakkelingen angst in en moedig je degenen aan die telkens weer geneigd zijn niet hun eigen regering, maar Moskou te vertrouwen.

Dit verklaart ook deels de stroom alternatieve verklaringen die wordt uitgebraakt door Russische staatsmedia en hun hulpjes, en die in het mildste geval fantasierijk zijn. Maar dit is meer dan reflexmatige crisisbeheersing. Het zegt ook veel over de verhalen waarop het Kremlin vertrouwt.

Bij de Russische presidentsverkiezingen, zondag, zal Poetin uiteraard worden herkozen, maar misschien niet met het enthousiasme waarop het Kremlin had gehoopt.

Voor een deel is het probleem het besef wat Poetin te bieden heeft. „Hij redde ons uit de anarchie van de jaren negentig” – wat nooit helemaal waar is geweest – deed het goed aan het begin van deze eeuw, maar die ellendige jaren glijden weg in de geschiedenis. „Hij bracht de Krim bij ons terug” vindt nog wel gehoor, maar wel steeds minder.

Poetins laatste regeringsverklaring schetst de uitdagingen waar hij voor staat. Tweederde van de toespraak was vol beloften – van het verhogen van het bbp met 50 procent tot overal breedbandinternet – maar die zijn allemaal al vaker gehoord. De kans is niet groter dat Poetin ze deze keer wel nakomt en dat weten de Russen ook wel. De economie is in redelijke staat, maar de groei is traag, de diversificatie stagneert en de welvaartskloof groeit door. Maar daarna kwam Poetin tot leven: toen hij liefdevol stilstond bij een reeks nieuwe wapensystemen, van kruisraketten met kernaandrijving tot lasers.

In zijn verhaal is Rusland een belegerde vesting, omringd door listige en cynische vijanden die het per se willen kleineren, isoleren en indikken via een gibridnaja vojna [hybride oorlog]. Wat betekent dat het land een sterke, ervaren president nodig heeft. Zo iemand als Vladimir Vladimirovitsj Poetin.

Er wordt wel beweerd dat de moordaanslag juist nu is gepleegd uit behoefte aan een internationaal incident voor binnenlands politiek gewin, maar dat is de vraag. Dit lijkt toch een vrij kostbare keuze. Want de Russische staatsmedia kunnen pseudocrises op bestelling leveren, zonder die lastige noodzaak tot bewijs of waarheid.

Wel is het Kremlin een groot aanhanger van een oude stelregel: laat nooit een goeie crisis onbenut. Dit incident en de Britse reactie zijn blijmoedig aangegrepen om de schijn op te houden van het ‘perfide Albion’ – het minder machtige maar doortraptere kleine broertje van de VS – altijd uit op verspreiding van kwaadaardige leugens over het arme, verguisde Rusland.

Het binnenlandse verhaal van het Kremlin vergt daarom precies de juiste mate van internationale wrijving. Te veel en de cruciale Russische belangen kunnen gevaar lopen. Maar te weinig en Poetins claim dat hij onmisbaar is vanwege zijn rol als hoeder van de natie wordt minder overtuigend.

Internationaal wordt elke Russische rol in de aanslag op Skripal dus ontkend, zij het dan weer wel met een veelbetekenende grijns. Zo zei een presentator op het Russische Eerste Kanaal: „Ik wens niemand de dood toe, maar uit pedagogisch oogpunt waarschuw ik iedereen die droomt van zo’n loopbaan” als Britse spion dat het Verenigd Koninkrijk een gevaarlijk oord is. Dit soort ‘ontkenning maar niet heus’ lijkt twee kernelementen te bevatten. De werkhypothese van het Kremlin is dat het Westen dan wel meer slagkracht heeft, maar de wil mist om die ten volle te benutten. En twee: Rusland bezit die wilskracht wel en kan dus meer doen met minder, zolang het maar het initiatief en het psychologische voordeel behoudt. Daarom heeft het zich de ‘mores van Chicago’ eigen gemaakt: ‘Trekt hij een mes, trek jij een pistool. Helpt hij een van jullie het ziekenhuis in, help jij een van hen het graf in.’ Dus toen sprake was van een Brits verbod op propagandazender RT [voorheen Russia Today], reageerde de Russische woordvoerder van het ministerie van Buitenlandse Zaken en menselijke pitbull Maria Zacharova met het dreigement dat „geen enkel Brits media-bedrijf meer in ons land zal mogen werken als ze RT sluiten”.

De ontmoedigende waarheid is dat dit misschien opnieuw heeft gewerkt. De reacties van premier May op de zaak-Skripal waren niet zonder betekenis, maar ook weer niet al te ingrijpend. Het zou kunnen dat achter de schermen nog veel meer wordt gedaan of dat er verdere maatregelen volgen, maar voorlopig is het Kremlin vermoedelijk stiekem tevreden met de uitkomst.

Dit is een wezenlijk deel van wat ik ‘dark power’ noem, de schimmige tegenhanger van ‘soft power’. Als soft power het vermogen van een land is om zijn zin te krijgen door aantrekkingskracht en een positief voorbeeld, dan is dark power het vermogen om te koeioneren.

Het lijkt wel of Poetin zich erbij heeft neergelegd dat Rusland vermoedelijk geen echte vrienden zal maken – zelfs bondgenoten als Iran, Wit-Rusland en Syrië zijn vooral pragmatische partners – zonder een algehele herziening van de aanpak en doelstellingen van zijn buitenlandse politiek. Als je dan toch een bullebak moet zijn, wees dan maar een geduchte. Zo worden rivalen afgeschrikt om je uit te dagen en zijn ze geneigd je te paaien met deals en uitzonderingsposities.

Op lange termijn is dark power gevaarlijk en zelfdestructief, maar op korte termijn lijkt het te werken. Een inval in Oekraïne (en daarvoor in Georgië) en gestook in de westerse politiek. Een poging om te dicteren welke landen wel en geen veiligheidsallianties aangaan. Opvoering van zijn spionageoperaties en zelfs de moord op zijn vijanden in het buitenland.

Op een dag gaat dit te ver. En zullen de kosten van dit avonturisme blijken. Maar voorlopig lijkt de zaak Skripal model te staan voor de houding van het Kremlin in de buitenlandse politiek: koste wat het kost laten zien dat er geen ‘raketkloof’ is, maar een ‘wilskloof’, en dat het vast van plan is die ten volle te benutten.