Column

Jeroen, Rex en de val van een mondiale elite

Het is aantrekkelijk als machtige mannen van hun voetstuk vallen. Dat ligt niet aan die machtige mannen, dat ligt aan ons: wij, niet-machtige medeburgers, zien mensen met aanzien graag onderuitgaan. Het maakt ons eigen gestuntel en gestruikel draaglijker.

Op dit gebied is het een uitzonderlijke week. Met de symbolische val van Jeroen van der Veer, president-commissaris van ING, en het ontslag van Rex Tillerson, Trumps minister van Buitenlandse Zaken, werden twee mannen van hun sokkel gestoten die jaren tot de mondiale elite behoorden.

Van der Veer was in de periode 2004-2009 bestuursvoorzitter van Shell, Tillerson van 2006 tot 2017 van ExxonMobil. Twee van de grootste oliebedrijven op de planeet, wier leiders overal ter wereld toegang tot de hallen van de macht hadden. Politiek gevoel hadden ze niet echt nodig: politici luisterden toch wel.

Een medewerker van de Nederlandse ambassade in Washington verklapte me ooit dat Van der Veer een nacht in de residentie van de ambassadeur sliep: de volgende ochtend moest hij even langs in het Witte Huis, bij vicepresident Cheney. De ambassadeur zelf, fluisterde de medewerker, sprak Cheney nóóit onder vier ogen.

Maar nu zien Van der Veer en Tillerson hun aanzien verschrompelen door het volkssentiment in eigen land.

Van der Veer onderschatte de weerzin tegen hogere bankiersbeloningen, en werd door de nationale politiek genadeloos op zijn nummer gezet. Tillerson probeerde de invloed van het volkssentiment op Trump te matigen. Ik vond een stuk uit de Dallas Morning News van eind 2016 terug, waaruit bleek dat het oude Republikeinse establishment – Bush, Cheney, Rumsfeld, Condoleezza Rice et cetera – hoopte dat hij Trump zou temperen. Het is niet gelukt. Trump paart grootspraak aan onvermogen en normaliseert zo voortdurend het absurde. Tillerson bleef relatief normaal, en kreeg ten slotte een trumpiaanse respons: ontslag per tweet.

De val van deze twee oud-oliemagnaten onderstreept een wereldwijde ontwikkeling: het grootbedrijf, met zijn voorkeur voor globalisering, verliest terrein op nationale sentimenten. Lokale belangen boven globale idealen: America First, alle graaiers oprotten.

En het is natuurlijk prettig even te genieten van de ondergang van Van der Veer en Tillerson. Maar de vraag is wel of er verbetering voor hen in de plaats komt.

Of bijvoorbeeld de politiek na Trump nog zonder grootspraak, absurdisme en lokale zelfverheerlijking kan.

Soms denk ik: we gaan Van der Veer en Tillerson, met hun rationaliteit, met hun grote wereld, nog enorm missen.

Tom-Jan Meeus (t.meeus@nrc.nl; @tomjanmeeus) schrijft op deze plek een wisselcolumn met Jutta Chorus.