Recensie

Hoe Poetin het Westen een lesje leert

Rusland

Zondag zal president Poetin met een grote meerderheid worden herkozen. Waarop zijn populariteit berust, blijkt uit een genuanceerd boek van de Britse journalist Shaun Walker.

Vladimir Poetin in februari 2018 bij de 75ste herdenking van de Slag bij Stalingrad Foto Maxim Shemetov /AP

‘Rusland was eraan toe als iemand die een feest heeft gegeven en de volgende ochtend wakker wordt, vluchtig begint met het opruimen van de rotzooi, maar het al snel opgeeft en weer in bed duikt om zijn kater uit te slapen.’ Volgens de Britse journalist Shaun Walker, auteur van het onlangs verschenen The Long Hangover, trof Vladimir Poetin zijn land zo aan toen hij aan de vooravond van het nieuwe millennium het presidentschap van Boris Jeltsin overnam.

Het beeld is misschien wat overdreven, voor veel Russen was het eind van de Sovjet-Unie geen feest maar een traumatische ervaring: zij vormde de essentie van hun identiteit. Miljoenen ‘mede-vaderlanders’ kwamen van de ene op de andere dag in een nieuw buitenland terecht. Er volgde een decennium van sociale en economische degradatie voor de meesten, een kleine groep profiteerde juist en werd fabelachtig rijk. (Boze tongen fluisteren dat Jeltsins opvolger in die jaren een aardig graantje meepikte.)

Poetin zag het als zijn missie Rusland na deze kater weer op te kalefateren, waarbij hij ook de geschiedenis inschakelde. Onder Gorbatsjov en Jeltsin ging de meeste aandacht naar de eerder verzwegen ‘zwarte bladzijden’ van de Sovjet-geschiedenis, de Stalin-terreur. Zonder daar opnieuw een taboe van te maken, stak Poetin ze nu in een positieve jas. Hij haalde juist de verworvenheden uit de Sovjet-periode opnieuw naar voren, met de prominentste plaats voor de jaarlijks op 9 mei gevierde Overwinning in de Grote Vaderlandse Oorlog (onze Tweede Wereldoorlog). Die Overwinning, of liever gezegd een zwart-wit-verhaal van de triomf van goed over kwaad, verhief hij tot bijkans Ruslands nationale idee. Tegelijk maakte hij gebruik van de flink gestegen olieprijzen om de burgers wat meer welvaart te bieden, al bleef het leven voor velen zwaar.

Sovjet-patriot

Over dat en veel meer gaat Walkers voortreffelijke boek, geschreven na een Moskous correspondentschap van ruim tien jaar voor achtereenvolgens The Independent en The Guardian. Hij maakt gebruik van een schat aan vaak onder lastige omstandigheden gemaakte reportages (zo vertelt hij hoe een onbesuisde separatistenleider hem in de Donbas op een haar na liet terechtstellen), aangevuld met degelijk onderzoek en analyse.

In het verre Kolyma beschrijft hij een ontmoeting met een amateur-historicus die zijn leven heeft gewijd aan het bekendmaken van de Goelag-geschiedenis, maar zich onder Poetin heeft ontwikkeld tot welhaast een Sovjet-patriot. Er is niet echt afgerekend met het stalinistische verleden, maakt Walker duidelijk. Als voorbeelden noemt hij de gewelddadigheid van de Tsjetsjenen en de onverzettelijkheid van de Krimtataren, twee door Stalin tijdens de oorlog gedeporteerde volken. Ze worden nu geacht dat te vergeten, omdat het niet spoort met de Overwinningsgedachte. Hun gedrag valt zeker ten dele te verklaren uit de onverwerkte Stalin-tijd.

Uitgebreid behandelt Walker de manier waarop Poetin een einde maakte aan de bloedige oorlog in Tsjetsjenië. In een deal kreeg de voormalige opstandelingenleider Ramzan Kadyrov, ruim gesubsidieerd door Moskou, de vrije hand. Maar niet alleen in zijn ‘eigen’ domein ruimt Kadyrov nu iedereen op die hem niet zint, af en toe steekt hij ook een klauw uit naar buiten. In een slecht doordachte poging zijn ‘feodale opperheer’ Poetin een plezier te doen, regelde hij volgens Walker drie jaar geleden kennelijk de moord op oppositieleider Boris Nemtsov, vlak naast het Kremlin.

‘De leiderschapscultus, het sociale contract van welvaart in ruil voor onvoorwaardelijke loyaliteit en de meedogenloze behandeling van critici die onbruikbaar worden geacht voor het overkoepelende project van wederopstanding: wat Kadyrov Tsjetsjenië te bieden had was een aangedikte, gewelddadiger versie van wat Poetin Rusland te bieden had’, schrijft Walker. Maar, voegt hij er onheilspellend aan toe, Poetins deal met de ‘babydraak’ (zo betitelde de mogelijk ook in diens opdracht vermoorde journaliste Anna Politkovskaja Kadyrov ooit) kan op de lange duur nauwelijks standhouden.

Poetin vindt Ruslands verhouding met Oekraïne een interne familiezaak waar het Westen zijn neus in heeft gestoken, zegt Walker. Over de Oekraïne-crisis is de auteur nogal genuanceerd. Rusland annexeerde de Krim en verleende de ‘separatisten’ steun met wapens en manschappen, de cynische Russische televisiepropaganda gooide in de Donbas olie op het vuur (met veel slachtoffers tot gevolg) en wat het Kremlin over de MH17 beweert zijn klinkklare leugens.

Oligarchenmacht

Aan de andere kant vertegenwoordigde de Majdan-opstand in Walkers voorstelling slechts de helft van de Oekraïners, er was daar een extreem-rechtse minderheid actief, de separatisten hadden best een deel van de lokale Donbasbevolking achter zich die bij het wederzijdse geweld daar nu kind van de rekening is, Kiev is te inschikkelijk tegenover extreem-rechts en rekent onvoldoende af met de oligarchenmacht en de corruptie.

Wat Walkers hoofdstelling betreft, Ruslands Overwinningstrots is natuurlijk niets nieuws. Sovjet-leider Leonid Brezjnev stelde die in de jaren zestig en zeventig al voorop. De ‘terugkeer’ van de Krim, zo blijkt uit een door Walker aangehaalde peiling uit maart 2017, behaalt na de Overwinning de tweede plaats van de dingen waar de Russen onder Poetin trots op zijn. Ze zien het als herstel van het internationale geopolitieke evenwicht. Maar de Oekraïne-crisis toont hoe gevaarlijk de atmosfeer is die Moskou creëert. ‘Herinneringen en retoriek met betrekking tot de ene oorlog hielpen een andere te doen ontbranden.’

Op het oog is Poetin er volgens Walker in geslaagd Rusland te consolideren en van een zwak en getraumatiseerd land weer een belangrijke wereldspeler te maken. Zichzelf vroeger als losers beschouwend, voelen de Russen zich nu opnieuw winnaars. De Russische beer is ontwaakt en zal onder Poetins leiding het verdoemde Westen een lesje leren, krijgt Walker in een dronken bui van zijn chauffeur in Kolyma te horen. Van de perestrojka en de ellendige jaren negentig is een snood buitenlands complot gemaakt. Maar de ‘geesten van het verleden’ blijven de kop opsteken. Het roemruchte verleden is een nationale obsessie geworden, terwijl een welvarende toekomst nog altijd ver weg lijkt.

    • Marc Jansen