Uit de rolstoel naar de strop

Doodstraf in Japan

Ter dood veroordeelde gevangenen in Japan wacht eenzame opsluiting. Ze verliezen vrijwel al hun rechten. Zelfs het recht om te wéten wanneer ze zullen sterven.

De bijna zeventig jaar oude Toshiaki Masunaga (1949) is een zwakke, gebroken man. Hij zit al vele jaren in een rolstoel en wordt gevoed door een slangetje in zijn neus. Praten kan hij niet meer. Bewegen nog maar nauwelijks. In het detentiecentrum in Tokio wacht hij op de dag dat bewakers een strop om zijn nek zullen leggen. Hij moet hangen voor misdaden die hij meer dan veertig jaar geleden beging.

Als lid van de radicale groep East Asia Anti-Japan Armed Front werkte Masunaga in 1974 onder andere mee aan een bomaanslag op het hoofdkantoor van Mitsubishi Heavy Industries. Acht mensen kwamen om, ruim driehonderd raakten gewond.

Hij werd in 1975 gearresteerd. In 1987 bevestigde het Japanse hooggerechtshof de doodstraf die hem enkele jaren na zijn arrestatie was opgelegd. Sindsdien wacht hij op de strop.

Volgens de Japanse overheid is zeker tachtig procent van de bevolking voorstander van de doodstraf. Dat zou keer op keer blijken uit enquêtes onder de bevolking. In januari kwam de doodstraf in Japan weer in het nieuws toen na meer dan twintig jaar de rechtszaken over de Japanse sekte Aum Shinrikyo tot een einde kwamen. Deze sekte was onder andere verantwoordelijk voor sarin-gifgasaanvallen waarbij twintig mensen omkwamen en vele duizenden gewond raakten. Dertien sekteleden kregen de doodstraf.

Lees ook dit oudere artikel over de Aum-sekte: Aum-sekte krijgt weer voet aan de grond

In Japan betekent dat, dat iemand alle rechten worden ontnomen. Na de uitspraak belandt de veroordeelde in een isoleercel – in de meest letterlijke zin van het woord: hij raakt volledig afgesloten van de buitenwereld.

Neem het lot van Toshiaki Masunaga. Hoeveel begrijpt hij nog van wat hij heeft gedaan, dat hij moet hangen, of zelfs van wat er om hem heen gebeurt? Niemand die het weet. „Hij heeft een herseninfarct gehad en het is onmogelijk een gesprek met hem te voeren”, zegt de Japanse dokter Yoko Masunaga (1947). „Hij maakt enkel geluiden.” Heel kort imiteert ze de geluiden ter illustratie. Ze klinkt als een krijsende kraai.

Fantasiewereld

Studio NRC

Dat de dokter Toshiaki Masunaga mag bezoeken is al uitzonderlijk. In Japan mogen doorgaans alleen directe familieleden en advocaten contact hebben met terdoodveroordeelden. Het is deze gevangenen ook niet toegestaan te praten met hun bewakers of andere gevangenen. Zelfs de datum van executie wordt hun niet verteld.

In hun isoleercel van 4,5 vierkante meter mogen ze volgens mensenrechtenorganisatie Amnesty International ook geen televisie kijken of zich bezighouden met persoonlijke interesses. Slechts drie boeken worden toegestaan.

Omdat de meeste terdoodveroordeelden in Japan verstoten worden door hun familie, hebben velen totaal geen contact meer met andere mensen of de buitenwereld. Ze leven in een vrijwel volledig isolement, vaak tientallen jaren lang.

Veel veroordeelden raken volledig vervreemd van de wereld, zegt dokter Masunaga. „Gevangenen die ter dood veroordeeld zijn voor moord worden in de steek gelaten door hun familie. Vrienden bezoeken hen niet, partners vragen een scheiding aan. Niemand wil nog iets met hen te maken hebben.”

Veel gevangenen bezwijken en raken verdwaald in een fantasiewereld. Een berucht voorbeeld is de professionele bokser Iwao Hakamada die in 1968 ter dood veroordeeld werd voor het vermoorden van een gezin.

Tijdens een korte medische beoordeling in 2006 werd hem gevraagd of hij begreep wat een executie was. Hij antwoordde: „De wijsheid sterft nooit… Er zijn veel dames in de wereld, veel dieren. Iedereen leeft en voelt iets. Olifanten, draken. Ik zal nooit sterven… Ik zal niet sterven”. In een rapport van Amnesty International zei een psychiater dat hij leed aan „institutionele psychose”.

In 2014 eiste een rechtbank een nieuw proces voor Hakamada omdat de politie bewijs tegen hem verzonnen leek te hebben. Na meer dan 45 jaar op de doodstraf te hebben gewacht, werd hij vrijgelaten. Maar zijn geest lag in gruzelementen.

Adoptie

Lichamelijke of geestelijke problemen zoals gevangenen Masunaga en Hakamada die hebben gekregen, zijn in Japan geen aanleiding tot genadebetoon. Al sinds 1975 is aan geen enkele tot de doodstraf veroordeelde gratie verleend. „Er is zelfs een veroordeelde met schizofrenie geëxecuteerd”, zegt dokter Masunaga. „Het maakt niet uit hoe slecht hun gezondheid is. Het systeem draait door.”

Deze handelwijze heeft tegenstanders van de doodstraf ertoe gebracht een wonderlijke strategie te hanteren om veroordeelden te steunen. Ze adopteren een terdoodveroordeelde, gebruik makend van een oude traditie.

Wanneer er geen opvolger is, maar een bedrijf toch binnen de ‘familie’ moet worden gehouden, is het in Japan de gewoonte om een volwassen man te adopteren. De zogenaamde yoshi-engumi is een geaccepteerde wettelijke procedure waarmee jaarlijks meer dan zeventigduizend mannen van in de twintig en dertig worden geadopteerd. Veel beroemde Japanse bedrijven zoals Toyota, Canon en Suzuki zijn op deze manier in de familie gebleven.

Japanners die vechten voor het afschaffen van de doodstraf hebben deze gewoonte een nieuwe draai gegeven. Ze adopteren een gevangene als zoon. Familieleden mogen immers veroordeelden bezoeken.

Het maakt niet uit hoe slecht hun gezondheid is. Het systeem draait door.

Dokter Masunaga over terdoodveroordeelden in Japan.

Vandaar dat Toshiaki Masunaga dezelfde achternaam heeft als dokter Masunaga, en dat zij hem kan bezoeken. Dokter Masunaga’s moeder adopteerde Toshiaki in 1983. „Mijn moeder is enorm humanistisch. Ze geloofde dat de jongere generatie met deze acties een herhaling probeerde te voorkomen van de Tweede Wereldoorlog omdat haar generatie onvoldoende berouw had getoond. Zij voelde zich verantwoordelijk”, legt de dokter uit.

De adoptie was een moedig besluit. Familieleden van veroordeelden werden gediscrimineerd en uit de gemeenschap geweerd. „Sommige ouders pleegden zelfmoord, geplande huwelijken met familieleden werden geannuleerd, dat was gewoon in die tijd”, zegt de dokter.

De Masunaga’s werden aanvankelijk maandenlang gevolgd door agenten van de Japanse veiligheidsdienst. Potentiële werkgevers van de dokter werd afgeraden haar aan te nemen. Vrienden werd verteld afstand te nemen en dokter Masunaga’s dochter werd op school scheef aangekeken door docenten. Maar ze gaven nooit op. Haar moeder is nu te oud, maar de dokter heeft de fakkel overgenomen.

Voltrekking in het geheim

Het is onder anderen dankzij mensen als de Masunaga’s dat er een beetje kennis bestaat over de behandeling van terdoodveroordeelden in Japan. „Zonder de activisten zou er nauwelijks informatie zijn”, zegt Michael H. Fox, hoogleraar criminologie aan Hyogo University en directeur van het Japan Innocence and Death Penalty Information Center. „De overheid houdt alles geheim.”

Sinds 2007 maakt de Japanse overheid de namen van geëxecuteerden openbaar, maar daar houdt het mee op. Het is geheim hoe besloten wordt welke terdoodveroordeelden te executeren, hoe ze behandeld worden in detentiecentra, en wat de kosten zijn van executies.

Niemand mag de executies bijwonen. De ruimtes waar ze plaatsvinden zijn slechts een enkele keer opengesteld voor de pers, in 2010. Maar alleen om te tonen hoe de ruimte er uitziet wanneer die niet in gebruik is.

Een executieruimte in een gevangenis in Tokio.

Foto AFP

Executies worden zelfs niet aangekondigd. De veroordeelden horen het op zijn vroegst twee uur van te voren. Hun familieleden en advocaten worden pas na de executie ingelicht.

„Toen de laatste executie plaatsvond in december had ik een vergadering met ambtenaren van het ministerie van Justitie. Ze wisten allemaal dat de executie op dat moment plaatsvond. Maar niemand vertelde het me”, zegt advocaat Maiko Tagusari. Zij vertegenwoordigt terdoodveroordeelden en is tevens secretaris-generaal van het Center for Prisoners’ Rights Japan (CPR). Pas na de vergadering ontdekte ze dat haar cliënt was geëxecuteerd: doordat haar secretaresse het toevallig op het nieuws had gehoord.

Dit schept gruwelijke situaties. Zo werd in 1995 een moeder die haar veroordeelde zoon kwam bezoeken verteld dat het op dat moment te druk was. Of ze om twaalf uur terug kon komen. Toen ze terugkeerde, werd haar gevraagd of ze het lichaam van haar zoon wilde meenemen voor een begrafenis.

Zelfs het aantal terdoodveroordeelden wordt geheim gehouden, vertelt Tagusari. „Er is geen officieel cijfer. We weten het aantal alleen omdat verscheidene ngo’s de informatie van rechtszaken verzamelen.”

Er is een onderliggend geloof in Japan dat mensen die een misdaad plegen gescheiden moeten worden van de gemeenschap en dat zij hun mensenrechten verliezen

Advocaat Maiko Tagusari

Tagusari ziet dit gebrek aan transparantie als het grootste probleem. „Vanwege het gebrek aan informatie wordt er geen rationeel debat over dit onderwerp gevoerd”, zegt ze. „Meningen worden gevormd op basis van emoties, niet op basis van feiten of gegevens.”

Veel Japanners weten zelfs niet eens hoe executies worden uitgevoerd. Een in 2015 uitgevoerd onderzoek onthulde dat slechts 51 procent van de Japanse bevolking wist dat terdoodveroordeelden worden opgehangen.

Onafhankelijke opiniepeilingen suggereren dat Japanners open staan voor het afschaffen van de doodstraf. Maar de manier waarop gevangenen worden behandeld zal niet gemakkelijk veranderen. „Er is een onderliggend geloof in Japan dat mensen die een misdaad plegen gescheiden moeten worden van de gemeenschap”, zegt advocaat Tagusari, „en dat zij hun mensenrechten verliezen”.