Sneuvelt de Iran-deal onder Pompeo?

Ministerswisseling VS President Trump zette Mike Pompeo op Buitenlandse Zaken. Beiden willen graag af van de Iran-deal. Maar het is onzeker of het hun lukt.

Raketten en een portret van de Iraanse leider Khamenei op een plein in Teheran, op archiefbeeld uit 2017. Foto Reuters

Meteen nadat hij minister van Buitenlandse Zaken Rex Tillerson had afgedankt, stond president Trump dinsdag nog even stil bij hun meningsverschillen. Als eerste noemde hij het nucleaire akkoord met Iran van 2015. „Wanneer je naar de Iran-deal kijkt”, zei Trump, „ik denk dat die verschrikkelijk is. Ik vermoed dat hij denkt dat die oké was. Ik wilde die deal afbreken of iets doen en hij had daar een beetje andere gevoelens over.”

Is daarmee het doodvonnis getekend voor het internationale akkoord, dat het Iraanse nucleaire programma min of meer bevriest in ruil voor opheffing van economische sancties? Althans voor de Amerikaanse medewerking daaraan? De uitlatingen van Tillersons opvolger, Mike Pompeo, wijzen daar wel op. Hij fulmineerde op zijn minst even hard tegen het akkoord als Trump zelf. „Ik verheug me erop dit rampzalige pact met de grootste steunpilaar van terreur in de wereld omver te kieperen”, twitterde Pompeo enkele dagen na Trumps verkiezingszege.

Ook de Iraanse krant Javad, die nauwe banden onderhoudt met de Revolutionaire Garde, voorspelde volgens het persbureau Reuters dat het nu wel snel gedaan zal zijn met het akkoord. „Om het akkoord op te zeggen was het noodzakelijk dat hij (Tillerson) werd gedumpt”, schreef Javad. De media in Saoedi-Arabië, Irans grote rivaal in het Midden-Oosten, begroetten het vertrek van Tillerson daarentegen enthousiast.

Trump en Pompeo vinden dat het akkoord met Iran niet ver genoeg gaat. Het legt bij voorbeeld niets vast over de ontwikkeling van raketten door Iran of over de expansie van Iran in Irak en Syrië. Ook de tijdsduur – 15 jaar – vinden zij onvoldoende. Dat Iran de nucleaire bepalingen van het verdrag volgens inspecteurs van het Internationaal Atoomenergie-agentschap (IAEA) goed naleeft, doet daaraan volgens hen niets af.

Lees ook Mike Pompeo: havik die Trump tevreden kan houden, een profiel van de nieuwe minister Pompeo

Toch is het zeer de vraag of Trump op 12 mei een negatief advies zal uitbrengen bij het Congres over voortzetting van de deal, die ten tijde van president Obama bijna overal nog als een grote diplomatieke doorbraak werd gezien. Op die dag moet Trump de Congresleden – zoals elke drie maanden - informeren of Iran het verdrag nog wel correct naleeft.

Noord-Korea

De voornaamste reden voor zulke onzekerheid is dat Trump zich heeft gebonden aan een topontmoeting met de Noord-Koreaanse leider Kim Jong-un, die nog voor eind mei moet worden gehouden. Trump hoopt daarbij Kim er toe te bewegen zijn kernbewapening op te geven of althans substantieel te verminderen. Het zou een bijzonder ongeloofwaardige indruk wekken als Trump hierop bij Kim zou aandringen, wanneer hij vlak daarvoor een soortgelijk akkoord met Iran zou hebben getorpedeerd.

Ook in de VS zijn er velen die menen dat Trump zich dan bovendien zou opzadelen met twee nucleaire crises in plaats van een. Net als Noord-Korea zou Iran dan op volle kracht zijn eigen nucleaire programma hervatten, zoals het al heeft gedreigd.

Als ze er al werk van willen maken hebben Trump en Pompeo ook nog enig verzet in eigen kring te overwinnen. Tillerson was niet de enige in de regering die liever vasthield aan de deal met Iran. Ook van minister van Defensie James Mattis en veiligheidsadviseur Herbert McMaster is bekend dat ze geen heil zien in opzegging.

Ook hoge Amerikaanse militairen lopen hiervoor niet warm. Op de dag dat Tillerson zijn congé kreeg, sprak generaal Joseph Votel, hoofd van het Central Command waaronder de Amerikaanse militaire activiteiten in het Midden-Oosten en Centraal-Azië vallen, in de Senaat zijn steun uit voor het pact met Iran. „Het JCPOA (zoals het pact wordt afgekort, red) pakt een van de voornaamste bedreigingen aan waarmee we vanuit Iran hebben te maken. Als dat wegvalt, moeten we een andere manier vinden om met de bedreiging van hun kernwapenprogramma om te gaan.”

Er zitten ook haken en ogen aan opzegging van het akkoord. Het is geen bilateraal verdrag tussen de VS en Iran, ook Rusland, China, Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk en Duitsland zijn er partij bij. En zij willen niet van de deal af. Graag zouden ook vooral Frankrijk en Duitsland de economische banden met Iran aanhalen, al blijft dat moeilijk doordat VS banken die meewerken aan deals met Iran fors beboeten. Iran ziet die beperkingen op zijn beurt als een schending van de afspraken.

Correctie (15-03-2018): In een eerdere versie van dit stuk stond dat Iran door zou gaan met de ontwikkeling van een eigen kernwapen als de VS het nucleair akkoord zouden opzeggen. Dat moest zijn het hervatten van het nucleaire programma. Hierboven is dat aangepast.