May moet hard zijn, maar ook beheerst

Brits-Russisch conflict Premier May zet 23 diplomaten uit. „Maar ze houdt nog wat achter de hand.”

Een tent van forensisch onderzoekers op de begraafplaats van Salisbury, waar de vrouw en zoon van de Russische spion Skripal liggen begraven. Foto Adrian Dennis/AFP

Omdat Sergej Skripal (66) en zijn dochter in Joelia (33) na een zenuwgasaanval in coma liggen, zullen prins Harry of William deze zomer niet op de tribunes in Russische stadions het Engelse elftal aanmoedigen. Premier Theresa May kondigde aan dat als represaille de Britten geen hoogwaardigheidsbekleders naar het WK-voetbal, een prestigeproject, sturen.

Eveneens zal leegstand ontstaan op 67 Kensington Palace Gardens, waar de Russische ambassade in Londen gevestigd is. De Britten eisen dat 23 van de 58 Russische diplomaten binnen een week het land verlaten. Ook is de Russische minister Lavrov van Buitenlandse Zaken niet welkom voor een gepland bezoek.

Twee dagen nadat premier May de Russische president Poetin een ultimatum had gesteld, kondigde ze actie aan. Grof geschut? Nee. Ambassadeur Jakovenko mag blijven. De diplomatieke banden worden niet geheel verbroken. De Britten kiezen er ook niet voor massaal financiële belangen te bevriezen die Poetin-gezinde oligarchen in Londen parkeren.

Blaft May harder dan ze bijt? „Dit is niet het volledige arsenaal, maar dit is meer dan symboolpolitiek. Veertig procent van de Russische diplomaten uitzetten is stevig”, zegt hoogleraar Malcolm Chalmers, verbonden aan denktank Royal United Services Institute. „Het is ook mogelijk dat May middelen achter de hand houdt, voor het geval de Russische tegenreactie excessief is.”

Dat beaamt een hooggeplaatste Britse ambtenaar. „Als blijkt dat Poetin zijn verwerpelijke gedrag volhoudt, zullen de gevolgen groter zijn”, zegt de functionaris, die gezien de gevoeligheid van de zaak niet met naam genoemd wil worden.

Ferm overkomen

In het Lagerhuis wilde May woensdag zo ferm mogelijk overkomen. Het uitzetten van diplomaten is volgens haar een belangrijke stap om „de capaciteiten van de Russische veiligheidsdiensten fundamenteel te verzwakken. Als zij deze capaciteiten trachten opnieuw op te bouwen, zullen wij dat voorkomen”, zei May.

Al pakt ze niet direct de Russische miljarden op Britse bankrekeningen aan, ze kondigde wel verscherpte grenscontroles en visaregelingen aan. „Ook voor vluchten met een privévliegtuig”, aldus May. Dit is een boodschap aan de oligarchen die tussen Moskou en Londen pendelen: met gemak kunnen wij jullie het leven zuur maken.

De afgelopen jaren zijn de financiële regels al aangescherpt. Sinds dit jaar kunnen rechters buitenlandse bezittingen bevriezen als er sprake is van ‘onverklaarbaar vermogen’. De Britse overheid laat doorschemeren dat dit middel de komende weken voorzichtig ingezet wordt.

Nadeel is dat bij rechtszaken het nodig kan zijn om materiaal te gebruiken als bewijs, dat vergaard is door de Britse inlichtingendiensten. Het gevaar is dat de Russen zo zicht krijgen op wat de Britten weten. De hoge ambtenaar: „Wees verzekerd. Op deze manier kunnen wij buitenlandse politici aanpakken en hun vrienden en diegenen die hen helpen.”

Een ander deel van de waarheid is dat Londen een plek is waar geld – Russisch, Arabisch, Maleisisch – makkelijk mag rollen. Dat is belangrijk voor de economie. Te rigoureus optreden kan ertoe leiden dat de reputatie van de Londen als financieel knooppunt schade oploopt.

Het is geen eenvoudige taak voor de Britse regering om passende maatregelen te treffen, zegt Rusland-expert Jonathan Eyal. „De Britten gaan niet opeens George Blake liquideren”, zegt hij. Blake is een in Nederland geboren, 95-jarige Britse spion die in de Koude Oorlog naar Moskou overliep. „In die zin is alles wat May aankondigt asymmetrisch.”

De diplomatieke communicatie afsluiten tussen de twee permanente leden van de VN-Veiligheidsraad, wordt gezien als een te zwaar middel. Als het nodig is, moet er gesproken kunnen worden over andere internationale vraagstukken, zoals de oorlog in Syrië. In een instabiele wereld is het te onverantwoord als twee kernmachten niet on speaking terms zijn.

Lees ook Moskou ontkent, maar heeft een duidelijk motief voor vergiftiging

Tactiek van de toekomst

De afgewogen reactie neemt niet weg dat de liquidatiepoging als een grote escalatie wordt gezien. De Britse overheid is woest dat de Russen zenuwgas, een massavernietigingswapen, gebruikten in een slaperig Engels provinciestadje. In de kringen die de inlichtingendiensten analyseren wordt eveneens gesproken over het einde van een herenakkoord dat tijdens de Koude Oorlog gold: van gepensioneerde spionnen die onderdeel zijn van een gevangenenruil blijf je af.

Eyal vreest dat de tactiek achter de gepoogde aanslag vaker voorkomt. „Het sluitende bewijs dat de Russische dienst hierachter zat, zal waarschijnlijk altijd achterblijven. Dat is de tactiek van de toekomst. Landen als Rusland en China zullen niet de directe militaire confrontatie zoeken, maar plegen dit soort daden waarbij de schuldvraag boven de markt blijft hangen. Cyberaanvallen zijn hier ook een voorbeeld van”, zegt Eyal.

Britse ambtenaren benadrukken dat de aanslag in Salisbury thuishoort in dezelfde categorie gebeurtenissen als MH17. „Dit is een laffe daad van een roekeloos regime, geleid door een man die maling heeft aan onze waarden”, zegt de hooggeplaatste functionaris. Stevig optreden, vooral in collectief verband van Europese bondgenoten, is nodig, oordeelt hoogleraar Chalmers: „Anders wordt dit het nieuwe normaal.”

    • Melle Garschagen