Foto iStock

Natuur in Woord: Een beeld om nooit te vergeten

Het thema van de Boekenweek is natuur. NRC vroeg vijf auteurs om hun favoriete natuurbeschrijving. Vandaag: over Frederik van Eden.

Zo stond zij eenen avond van moeders jaardag in de donkere elzenlaan en achter haar klonk nog het stemmengerucht en gelach, en de kleur-lampen blonken door ’t donker loof. En zij stond heel alleen en voelde zich ver en eenzaam. De reigers kwamen thuis en streken neer op de boomkruinen boven haar hoofd, wankel-wiekend bij ’t balans-zoeken en zacht snavelend bij ’t slapengaan. De lucht lauw, lichte sterren omhoog, een zachte nachtwind met geur van kroos en koeien. Toen omvatte Hedwig een boomstam ruig van klimop, vóór haar in een nooitgevoeld sterk wee-zoet verlangen. Haar armpjes knelden om den boom en haar gezichtje borg ze in de ruigte van het veil. Zij zei: ‘Ik! ik! – ik ben het,’ en ze deed haar lippen op, en beet in de harige kronkels van den klimop stam. Toen ging zij naar het huis en wilde niemand meer zien, en lag te schreien op haar bed. Dat was zeer treurig, toen zij de feestvierders eindelijk hoorde ter ruste gaan, en men bij haar kwam kijken. Dat was om nimmer te vergeten akelig. Zij herdacht dezen nacht vaak, als de eerste aankondiging harer beproevingen.

Frederik van Eeden, uit: Van de koele meren des doods

Je hoort wel eens dat de natuurbeschrijving in de roman, zoals je die in de negentiende eeuw volop tegenkwam, het heeft moeten afleggen tegen film – dat medium is immers onovertroffen in het weergeven van de omgeving. De roman kan zich maar beter richten op wat de roman het beste kan (de denkende mens weergeven, bijvoorbeeld).

Maar deze passage laat zien dat de natuur in veel werk uit die tijd een grotere rol speelde dan alleen als achtergrond. Voor de hypergevoelige jonge hoofdpersoon Hedwig is het de natuur die haar in contact brengt met haar diepste gevoelens en verlangens. Ja, de passage is kitscherig, vind ik nu, en je kunt je afvragen hoe het werk het langs de feministische meetlat doet. Maar ik las het voor het eerst op de middelbare school en juist deze broeierige, beangstigend erotische scène maakte een verpletterende indruk. Het is een beeld dat ik nooit zal vergeten.