Wie het niet eens is met Trump, kan vertrekken

Ontslag Rex Tillerson Minister Tillerson deed meer dan president Trump zijn best om de band met Europa goed te houden en was minder pro-Russisch dan gedacht. Over elk onderwerp verschilden de twee van mening.

Foto Jonathan Ernst / Reuters

Eigenlijk was Rex Tillerson al maandenlang geen minister van Buitenlandse Zaken meer. Hij had niets meer te zeggen over buitenlandse politiek en werd openlijk vernederd en kleingehouden door zijn baas, president Donald Trump. Dinsdag werd Tillerson ontslagen, volgens Trump omdat Tillerson „niet dezelfde manier van denken” heeft als hij. Hij wordt vervangen door een havik, CIA-directeur Mike Pompeo. Met hem zit Trump „op één golflengte”, zei de president.

Het ontslag verliep chaotisch, geheel in stijl met Trumps manier van werken. Volgens onderminister Steve Goldstein wist Tillerson niets van Trumps besluit. Pas toen de president er op dinsdagochtend over twitterde, zou de minister ervan gehoord hebben, zeggen ambtenaren op het ministerie van Buitenlandse Zaken. Goldstein, in een verklaring: „De minister heeft de president niet gesproken, en weet niet wat de reden is.” Kort hierop werd ook Goldstein ontslagen.

Bronnen rondom het Witte Huis hebben een andere versie, niet minder vernederend. Tillerson zou vrijdag, tijdens een reis door Afrika, al van stafchef John Kelly gehoord hebben dat zijn einde als minister naderde. Binnenkort, zei Kelly, zou Trump een vervelende tweet sturen. Kelly gebood Tillerson hierop naar Washington terug te keren.

De precieze volgorde van de gebeurtenissen is van belang. Maandag, een dag voor zijn ontslag, sprak Tillerson met journalisten in het vliegtuig over een onderwerp dat bijzonder gevoelig ligt in Trumps wereld: Rusland. Tillerson praatte over de moordaanslag met zenuwgas op een Russische ex-spion in het Verenigd Koninkrijk. De schuld van de aanslag legde Tillerson, evenals de Britse premier Theresa May, bij Rusland. „We zijn woedend dat Rusland zich blijkbaar opnieuw aan dit soort gedrag schuldig heeft gemaakt”, zei Tillerson. Trump is vaag over de schuldvraag, en zegt dat eerst de feiten onderzocht moeten worden.

De zwaarste veroordeling van Rusland door een lid van de regering-Trump wordt, slechts uren later, gevolgd door het ontslag van de minister. Dit kan twee dingen betekenen: Tillerson wist dat zijn ontslag aanstaande was, en voelde zich bevrijd om afstand van Trump te nemen. Of de uitspraak was het doodvonnis van de geplaagde minister.

Lees ook: Mike Pompeo: havik die Trump tevreden kan houden

Voormalig Exxon-topman Rex Tillerson was een onbekende voor Trump, toen hij na de presidentsverkiezingen benaderd werd om minister te worden. Tillerson aarzelde, maar werd overgehaald door zijn vrouw. Van politiek wist hij niets, maar van hem was bekend dat hij goede banden met Rusland had. Hij deed veel zaken in Rusland, en werd in 2013 door Vladimir Poetin geridderd in de Orde van de Vriendschap.

Als minister was Tillerson vanaf het begin vleugellam. Ambtenaren wantrouwden hem, en in het Witte Huis was hij zelden welkom. Amerika’s buitenlands beleid werd in feite uitbesteed aan een kleine groep getrouwen rondom Trump, onder wie schoonzoon Jared Kushner. Het onderbemande ministerie van Buitenlandse Zaken liep onder Tillerson verder leeg. Tillerson gaf zelden interviews of persconferenties, en bezuinigde op zijn eigen departement.

Over vrijwel elk belangrijk onderwerp verschilden Trump en Tillerson van mening. Trump wil de steun voor de nucleaire deal met Iran opzeggen, Tillerson juist niet. Trump zegde de Amerikaanse steun voor het Klimaatakkoord van Parijs op, Tillerson was juist vóór. Tillerson begon diplomatieke manoeuvres naar Noord-Korea te maken, waarop Trump hem voor het oog van zijn 49 miljoen twittervolgers vernederend toesprak. En juist nu Trump zélf besloot alsnog met de Noord-Koreaanse leider Kim Jong-un te gaan praten, wist Tillerson weer van niets.

Een idioot

De relatie tussen beide mannen ging hard achteruit. Amerikaanse media berichtten eind vorig jaar dat Tillerson de president „een idioot” had genoemd, misschien zelfs „een fucking idioot”. Tillerson werd hier vaak naar gevraagd, maar nooit ontkende hij de uitspraak te hebben gedaan.

Tillersons eenzaamheid is niet uniek. Veel ministers hebben vrijwel niets te vertellen, en moeten regelmatig via Twitter vernederingen ondergaan. Minister Jeff Sessions van Justitie krijgt de meeste kritiek, zijn vertrek hangt ook al maanden in de lucht.

Lees ook: Gina Haspel: persoonlijk betrokken bij martelingen?

Tillerson had niets te vertellen, maar beperkte wel de schade. Hij probeerde regelmatig de banden met bondgenoten in Europa te herstellen na een nieuwe diplomatieke rel. Hij schaafde de scherpe kantjes van Trumps uitspraken over vrijhandel. En Tillerson toonde zich veel minder pro-Russisch dan critici aanvankelijk verwachtten.

In dat opzicht past het vertrek van Tillerson in een patroon. Trump omringt zich meer met adviseurs en kabinetsleden die het met hem eens zijn. Dissidenten weert hij, als ze niet zelf ontslag nemen. Vorige week vertrok zijn belangrijkste economische adviseur, Gary Cohn, omdat die het oneens was met de aangekondigde importtarieven voor staal en aluminium. Trump zelf zei hierover: „We komen dicht bij het kabinet dat ik wil.”

De plaats van Rex Tillerson wordt ingenomen door een Trump-loyalist: CIA-directeur Mike Pompeo. Het voormalige Congreslid, geschoold in de radicale Tea Party-vleugel van de Republikeinse Partij, staat bekend om zijn harde standpunten. Hij is vurig tegen de nucleaire deal met Iran. Hij pleitte voor de doodstraf voor NSA-klokkenluider Edward Snowden. En hoewel Pompeo Russische inmenging in de Amerikaanse verkiezingen erkent, gelooft hij niet in actieve samenwerking tussen Trumps campagneteam en Rusland. Voor Trump speelt mee dat de „chemie” tussen hem en Pompeo goed is, zei hij.

Dit betekent dat de Amerikaanse buitenlandse politiek trumpiaanser zal worden. Door het vertrek van Tillerson, en de komst van Pompeo, zal het ministerie van Buitenlandse Zaken naar verwachting meer in dienst van het Witte Huis gaan werken. Dat betekent op korte termijn nog meer beweging op de dossiers die Trump prioriteit geeft: vrijhandel, Iran en Noord-Korea.

Rex Tillerson gaf op dinsdagmiddag voor het laatst een persconferentie als minister. Hij had nauwelijks adem, maar benadrukte het belang van goede internationale betrekkingen. Hij noemde Donald Trump niet één keer.

    • Guus Valk