‘Erg veel pijn als je ongesteld bent is niet normaal’

Menstruatie Volgens gynaecoloog Judith Huirne leggen veel vrouwen zich onnodig neer bij pijn bij menstruatie. „Er is verbazend weinig aandacht voor deze problematiek.”

Esmee 2010 Foto Marlous van der Sloot en Irene Cecile

Judith Huirne (49) is gynaecoloog, gespecialiseerd in de opsporing en behandeling van goedaardige aandoeningen van de vrouwelijke geslachtsorganen. Geen kanker, maar myomen bijvoorbeeld, goedaardige zwellingen van het spierweefsel in de baarmoeder. Het gewone woord is vleesboom. Myomen groeien gemiddeld een centimeter per jaar en worden soms zo groot als een meloen. De helft van de vrouwen tussen de veertig en de vijftig heeft ze. Maar ook bij jongere vrouwen komen ze vaak voor, soms al vanaf hun vijfentwintigste.

Ze kunnen veel last geven, vooral hevige en pijnlijke menstruaties. Er zijn vrouwen die ’s nachts hun wekker zetten om hun maandverband te verwisselen, anders kunnen ze de volgende ochtend hun hele bed verschonen. En dan het ziekteverzuim. Een op de drie vrouwen heeft zulke ernstige klachten dat ze niet normaal kan functioneren en er elke maand een of meer dagen voor thuis moet blijven. „En toch”, zegt Judith Huirne, „is er verbazingwekkend weinig aandacht voor deze problematiek.” Daar wil zij verandering in brengen.

Sinds kort is ze hoogleraar aan het VUmc in Amsterdam en in haar oratie vroeg ze zich af of dat gebrek aan aandacht er ook zou zijn als mannen menstrueerden. Maar nee, die gedachte liet ze weer varen. Eerder, vermoedt ze, komt het door het taboe dat er nog altijd op gynaecologische problemen rust.

Vrouwen praten er niet makkelijk over

Lang werd pijn bij menstruatie en bevalling beschouwd als de straf van God voor de zondeval. Met smart zult gij kinderen baren, Genesis 3 vers 16. Menstruerende vrouwen waren onrein, melk werd zuur in hun nabijheid, de oogst verdorde, en seks met hen leidde tot mismaakte kinderen. De boodschap dat menstrueren vies is, en veel menstrueren nog viezer, zit er volgens haar zo goed in dat vrouwen niet gemakkelijk over hun klachten praten of geneigd zijn ze serieus te nemen. Ze roept vrouwen op om dat toch te doen. „Niet denken dat het erbij hoort als je erg veel pijn hebt of abnormaal veel bloedverlies. Ga ermee naar de huisarts.”

En dan? „Moet met een echo worden vastgesteld wat de oorzaak is. Er zijn verschillende aandoeningen die tot dezelfde klachten leiden en alleen als je weet wat het is kun je iemand optimaal behandelen.” Wat namelijk ook vaak voorkomt: endometriose en adenomyose. Bij endometriose zit het baarmoederslijmvlies buiten de baarmoeder, op de eierstokken bijvoorbeeld, of ergens anders in de buikholte. Bij adenomyose zit het in de spierwand van de baarmoeder. In beide gevallen doet het wat het ook doet als het wel op de juiste plek zou zitten: elke maand dikker worden en vervolgens bloeden. En bloedingen tussen de baarmoederspiercellen of in de buikholte kunnen veel pijn veroorzaken.

Tot een jaar of twintig geleden was er bij al te veel pijn en bloedverlies eigenlijk maar één oplossing: de baarmoeder eruit. „Heel effectief”, zegt ze. „Maar de prijs is een grote operatie met een lang herstel en een risico op complicaties. En je kunt niet meer zwanger worden.” In een tijd waarin vrouwen jonger kinderen kregen, was dat laatste niet zo’n probleem. Maar nu vrouwen hun kinderwens uitstellen is dat wel een probleem. We vinden het nu ook belangrijker, zegt ze, dat vrouwen snel herstellen en weer aan het werk kunnen. Daarom zijn er technieken ontwikkeld om myomen en andere aandoeningen gericht aan te pakken, en die worden steeds verfijnder. Judith Huirne werkt er sinds een jaar of vijftien aan.

Ze is de dochter van een lerares Nederlands, die later ook wethouder werd, en een vader die boer was, met bedrijven in Drenthe en Oost-Duitsland. Zelf heeft ze lang getwijfeld tussen diergeneeskunde en geneeskunde. Het werd geneeskunde, in Groningen, nadat ze stage had gelopen bij een dierenarts en zag wat de beperking van het vak was: vaak onvoldoende geld om de oorzaak van problemen echt te onderzoeken.

In 1998 ging ze voor haar promotieonderzoek naar het VUmc en ze volgde daar ook haar opleiding tot gynaecoloog, volgens haar het leukste vak dat er is omdat het én beschouwend én snijdend is, en ook acuut kan zijn. Plotselinge levensbedreigende situaties. Vanaf het begin legde ze zich toe op de minimaal invasieve chirurgie: opereren met zo klein mogelijke incisies en een kijkbuis, waardoor er zo min mogelijk schade aan het lichaam ontstaat. Ze deed een fellowship in het universiteitsziekenhuis van Oslo: een halfjaar lang vijf dagen per week opereren. „Je leert het alleen goed”, zegt ze, „als je het heel veel doet.” Ze kreeg in die jaren twee kinderen, nu vijftien en twaalf.

Grote operatie

Een goede behandeling begint dus met een goede diagnose. En dan nog is het ene myoom het andere niet. Judith Huirne: „Is het er één of zijn het er meer? Waar zitten ze? Hoe hard groeien ze? Uit recent onderzoek weten we dat de hoeveelheid bloedvaatjes in een myoom voorspelt hoe snel of hoe langzaam ze zich zullen ontwikkelen. Met die kennis kun je vrouwen met relatief weinig klachten beter adviseren. Nu is het beleid in Nederland om af te wachten zolang je weinig last hebt. Dat kan prima zijn, maar niet als je halverwege de dertig bent en nog kinderen wilt en de myomen hard blijken te groeien.”

Ze ziet vrouwen van tegen de veertig die zich pas melden als het niet lukt om zwanger te worden en dan heel veel grote myomen blijken te hebben. Ze kunnen vaak alleen nog geholpen worden met een grote operatie. „En daarna moeten ze weer een halfjaar wachten om de wond in de baarmoeder te laten genezen.” Dus zegt zij: nog meer onderzoek om in een eerder stadium te kunnen voorspellen hoe myomen, of andere aandoeningen, zich zullen gedragen.

Wat zijn de mogelijke behandelingen? Judith Huirne spreidt haar armen. „Aan het ene uiterste nog steeds niets doen, bijvoorbeeld bij vrouwen die weinig klachten hebben en tegen de overgang aan zitten.” Myomen worden na de overgang kleiner doordat het lichaam minder oestrogeen en geen progesteron meer maakt. „Het andere uiterste is nog steeds een baarmoederverwijdering”, zegt ze. „Maar daartussen zijn nu allerlei mogelijkheden.”

Huirne ziet vrouwen van tegen de veertig die zich pas melden als het niet lukt om zwanger te worden

Medicijnen om het bloedverlies te laten afnemen of om de menstruatie helemaal te onderdrukken. Of een embolisatie. Dan worden er via de lies kleine bolletjes naar de bloedvaatjes gebracht, waardoor de myomen geen voeding meer krijgen en afsterven. Of de myomen van binnenuit aanprikken met elektrodes en verwarmen. Of van buitenaf met „een soort magnetronstraling” behandelen waardoor ze inactief worden. Of een operatie. Kleine myomen van binnenuit, de grote via een kijkbuis. En als het er heel veel zijn met een buiksnede.

Over de oorzaak van myomen kan Judith Huirne kort zijn: „Dat weten we niet.” Het is het bekende verhaal van een wisselwerking tussen genen en omgeving, zie daar maar eens uit te komen. „Ik zou al blij zijn”, zegt ze, „als we precies weten waardoor een myoom groeit.” Net als bij een kwaadaardige tumor is de vorming van bloedvaatjes belangrijk, want zonder bloedtoevoer geen myoom. Ze doet onderzoek naar een manier om te voorkomen dat die vaatjes ontstaan.

Complicaties door een keizersnede

Wat ook onder haar specialisme valt is de schade die vrouwen oplopen door een keizersnede. In haar oratie vertelde ze over een vrouw van 39 die sinds de keizersnede bij haar eerste kind dertien jaar lang elke maand meer dan tien dagen tussentijdsbloedverlies had gehad, buiten de normale menstruaties. Zwanger worden lukte ook niet meer, niet spontaan en niet na zes keer ivf. En deze vrouw is geen uitzondering, zegt Judith Huirne. Zestig procent van de vrouwen heeft na een keizersnede een defect in de baarmoeder. Bij een kwart van hen is het een groot defect. En het gaat om veel vrouwen. Een op de zeven geboortes in Nederland gebeurt met een keizersnee. De defecten gaan samen, zegt ze, met een drie keer hogere kans op abnormaal bloedverlies bij de menstruatie. „Kun je zeggen ‘who cares?’, maar die tijd is vind ik echt voorbij. Het is niet nodig en vrouwen moeten het niet meer accepteren.

Bij de vrouw van 39 werd de baarmoederwand hersteld met een kijkbuisoperatie. Haar menstruatie normaliseerde en ze werd snel zwanger. Negenendertig weken later kreeg ze een gezonde zoon. Judith Huirne onderzoekt systematisch wat de voordelen zijn van een baarmoederhersteloperatie bij vrouwen die een defect hebben en zwanger willen worden. Hoe snel lukt het? Hoe verloopt de zwangerschap? En ze onderzoekt met welke operatietechnieken een defect na een keizersnede kan worden voorkomen.

Documentairemaakster Anne van Campenhout onderzocht vorig jaar waarom penetratie bij seks zo belangrijk, maar voor veel vrouwen te pijnlijk is: Het doet gewoon ontzettend veel pijn