Alweer Merkel. Maar nu is alles anders

Duitsland

Woensdag zal Angela Merkel voor de vierde keer worden gekozen als bondskanselier. Dat lijkt op het eerste oog een herhaling van zetten. Maar er zijn zeven wezenlijke zaken veranderd.

17 december 2013: Angela Merkel wordt in de Bondsdag in Berlijn beëdigd als bondskanselier door voorzitter Norbert Lammert.

Foto’s Reuters
28 oktober 2009: Angela Merkel wordt in de Bondsdag in Berlijn beëdigd als bondskanselier door voorzitter Norbert Lammert.

Foto Reuters
22 november 2005: Angela Merkel wordt in de Bondsdag in Berlijn beëdigd als bondskanselier door voorzitter Norbert Lammert. Foto John MacDougall/AFP
Angela Merkel wordt in de Bondsdag in Berlijn beëdigd als bondskanselier door voorzitter Norbert Lammert. 22 november 2005 (rechtsonder), 28 oktober 2009 (linksonder), 17 december 2013 (boven).
Foto’s Reuters

Op het eerste gezicht lijkt het alsof Angela Merkel gewoon de draad weer kan oppakken, als de Bondsdag haar woensdag voor de vierde keer tot kanselier kiest. Bijna een half jaar na de verkiezingen heeft Duitsland dan eindelijk weer een volwaardige regering: opnieuw een coalitie van CDU/CSU en SPD, net als de afgelopen vier jaar, met aan het hoofd een ervaren vrouw die iedereen kent.

Maar schijn bedriegt. Merkel-IV verschilt in ten minste zeven belangrijke opzichten van Merkels eerdere regeringen. En die verschillen kunnen grote gevolgen hebben voor de stabiliteit van het nieuwe kabinet – en daarmee voor de politieke situatie in Duitsland én Europa.

  1. Van een echt ‘Grote Coalitie’, zoals een regering van de twee volkspartijen van oudsher wordt genoemd, is eigenlijk geen sprake meer.

    Het is een gekrompen versie, met een gekrompen machtsbasis. Bij de verkiezingen in september leden zowel de christen-democraten als de sociaal-democraten zwaar verlies. Van 2013 tot 2017 hadden CDU/CSU en SPD samen nog een grote parlementaire overmacht, met 504 van de 631 zetels. Nu moeten ze het doen met 399 van de 709 zetels (door het Duitse kiesstelsel varieert het totaal aantal zetels in de Bondsdag).

    De verkiezingsuitslag zagen ze als signaal dat de kiezers genoeg hadden van deze combinatie. Maar bij gebrek aan alternatieven hebben de aangeslagen partijen er uiteindelijk tóch weer voor gekozen samen te gaan regeren – ook al is het „niet van het begin af aan een liefdeshuwelijk”, zoals de nieuwe minister van Financiën Scholz (SPD) maandag met olijke blik naar Merkel zei.

  2. Merkel en haar ministers zullen meer met de Bondsdag te stellen krijgen dan voorheen.

    De oppositie bestond de afgelopen vier jaar in de Bondsdag slechts uit twee kleine partijen, Die Linke en De Groenen – die het ook nog eens geregeld met de regering eens waren.

    Inmiddels is niet alleen de liberale FDP in het parlement teruggekeerd, ook de anti-immigratie-partij AfD is nu (voor het eerst) in de Bondsdag vertegenwoordigd. De debatten zijn meteen al levendiger, luidruchtiger en scherper geworden. De AfD, die leeft van persoonlijke aanvallen op Merkel, is bovendien de grootste oppositiepartij.

  3. Enkele van de scherpste critici van Merkel krijgen nu een plaats in het kabinet.

    Uitgerekend op het thema waarop Merkel het meest kwetsbaar is, het vluchtelingen- en immigratiebeleid, is ze de afgelopen jaren hard aangevallen door critici uit haar eigen kring. Horst Seehofer, leider van de Beierse CSU, verweet haar „een heerschappij van rechteloosheid” veroorzaakt te hebben door het toelaten van honderdduizenden vluchtelingen. Hij wordt nu minister van Binnenlandse Zaken. Vanaf de rechterflank van de CDU hekelde staatssecretaris Jens Spahn haar beleid regelmatig – nu wordt hij gepromoveerd tot minister van Gezondheid. En de ministers van de SPD hebben als belangrijke opdracht van hun partij meegekregen: zorg dat we geen bijwagen van Merkel worden, geef vooral goed tegenwicht om te zorgen dat we als sociaal-democraten in het kabinet herkenbaar blijven.

  4. Er wordt algemeen verwacht dat dit de laatste ambtstermijn wordt voor Merkel (63) en dat verzwakt haar positie.

    Zelf spreekt ze niet graag over dit onderwerp. Maar in februari zei ze dat het vanzelf spreekt, nu ze twaalf jaar aan de macht is, dat er een debat over haar opvolging komt, „want het is duidelijk dat ik niet nóg twaalf jaar bondskanselier zal zijn”.

    In Berlijn worden verschillende CDU-politici genoemd die haar zouden kunnen opvolgen: minister van Defensie Ursula von der Leyen, kanselarij-chef en Merkel-vertrouweling Peter Altmaier (vanaf woensdag minister van Economische Zaken), aankomend minister van Gezondheid Jens Spahn en de nieuwe secretaris-generaal van de CDU, Annegret Kramp-Karrenbauer, de enige van dit viertal die niet in het kabinet zit.

  5. Frankrijk verwacht van de Duitse regering een snelle reactie op de hervormingsplannen van president Macron voor de Europese Unie en de euro.

    En de Duitse coalitie partijen zijn van het belang daarvan doordrongen. Het is voor hen een nu-of-nooit-moment voor Europa, dat Parijs en Berlijn willen benutten voor de campagnes beginnen voor de verkiezingen voor het Europees Parlement in 2019.

    Europa heeft dan ook een prominente plaats vóór in het regeerakkoord gekregen. Onduidelijk is nog in hoeverre, en op welke punten, Merkel-IV Macron tegemoet wil komen. Merkel en haar coalitiegenoten zijn er echter van overtuigd dat om Europa bijeen te houden, en om te voorkomen dat de anti-EU-partijen in de lidstaten nog groter worden, snelle actie geboden is.

  6. De confrontatiepolitiek van Donald Trump stelt Merkel voor nieuwe problemen.

    Veel meer dan haar coalitiepartner SPD is Merkel altijd groot voorstander geweest van nauwe transatlantische betrekkingen. Maar Trumps dreiging met een handelsoorlog kan voor Merkel niet zonder consequenties blijven. Zeker niet omdat de Amerikaanse president uitdrukkelijk de Duitse auto-industrie in het vizier heeft genomen – een belangrijke pijler van de Duitse economie waar veel werkgelegenheid aan verbonden is.

  7. Lees ook: Waarom Trump Duitsland wil raken
  8. In Duitsland begint het besef door te dringen dat China niet alleen een profijtelijke handelspartner is, maar ook een bedreiging kan worden voor de Duitse industrie.

    Merkel heeft de afgelopen jaren persoonlijk veel energie geïnvesteerd in de banden met China, waar ze bijna ieder jaar wel op bezoek is geweest. Maar de Chinese pogingen om grote aandelenbelangen te nemen in Duitse technologiebedrijven hebben in Duitsland de vrees wakker gemaakt dat daarmee op den duur belangrijke kennis en ook hoogwaardige werkgelegenheid kan wegvloeien.

    De vraag dringt zich op of er geen strategische heroriëntatie nodig is. Onlangs werd Berlijn nog verrast door het nieuws dat Li Shufu, de oprichter van de Chinese autobouwer Geely, ongemerkt een belang van 9,69 procent in het Daimler-concern heeft opgebouwd.

    Wat bij al die nieuwe problemen gelijk blijft, is de vrouw aan de top. Onverstoorbaar, op de haar kenmerkende onderkoelde manier, blijft ze doorakkeren. In het besef, zoals ze maandag zei, dat Duitsland en Europa onder meer door technologische ontwikkelingen voor veranderingen staat die even ingrijpend zijn als de overgang was van een agrarische naar een industriële samenleving.

    • Juurd Eijsvoogel