Paus Franciscus is mild, maar zaait ook verwarring

Vijf jaar Franciscus Paus Franciscus wil niet veroordelend, maar barmhartig zijn. Zijn voorbeeld slaat aan. Maar niet iedereen is enthousiast.

Franciscus direct na zijn uitverkiezing tot paus, de avond van 13 maart 2013. Foto Osservatore Romano / EPA

Precies vijf jaar geleden stond er een nieuwe paus op het balkon van de Sint-Pieter. Een man in simpel wit, zonder de rijk versierde ornamenten van zijn voorgangers. Een man die niet veroordelend met zijn vinger zwaaide maar, terwijl de mobieltjes flitsten, de tienduizenden mensen op het volgepakte plein begroette met een simpel: „Broeders en zusters, buonasera.’’

Ik wil dat de kerk in beweging komt, zei hij in zijn eerste preek. En, wat later: laten we niet bang zijn voor onrust, verwarring, onzekerheid: „Ik heb liever een Kerk die vergissingen begaat doordat zij iets doet, dan een die ziek wordt omdat ze in zichzelf gesloten is.”

Het aantreden van de Argentijnse kardinaal Jorge Bergoglio als paus Franciscus heeft veel verandering gebracht. Het gezicht van de Kerk is milder geworden, minder bestraffend, minder triomfalistisch. Politieker ook, met de aandacht die de paus keer op keer vraagt voor milieu, armoede en sociale ongelijkheid, migranten. En binnen de curie, het bestuursapparaat van de Rooms-Katholieke Kerk, is een aantal belangrijke wijzigingen doorgevoerd, ook al blijkt dat een moeizaam proces.

„Paus Franciscus houdt mensen een beeld voor van een God die je omhelst, niet een die je straft”, zegt Andrea Tornielli, een Italiaanse vaticanist die het veelgelezen blog Vatican Insider beheert. „Hij heeft afstand genomen van de pracht en praal van een hof. Met zijn soberheid en simpelheid is hij dichter bij de mensen komen te staan.”

Dat heeft veel enthousiasme losgemaakt en tot positieve krantenkoppen geleid. Franciscus ziet de kerk als een veldhospitaal midden in de samenleving en houdt zijn collega’s voor dat ze moeten stinken naar schaap – ze zijn toch herders? Hij hekelt de carrièremakers, de moraalridders en de procedureslijpers, en geeft overal in de wereld ruimte aan lokale kerken.

Ook veel kritiek

Maar er is ook kritiek. Van politiek-conservatieven, die roepen dat hij blindelings de agenda van links overneemt. Van behoudende gelovigen, die in verwarring raken omdat Franciscus minder op de traditionele moraalleer hamert. En van mensen die vinden dat hij geen aandacht heeft voor de rol van vrouwen en te achteloos omgaat met het probleem van seksueel misbruik binnen de kerk.

Op zijn bezoek aan de VS, in 2015, viel zijn kleine auto in het niet bij de grote SUV’s van de Amerikaanse beveiligers.
Foto Eric Thayer / AP
Vorige maand, aan het begin van zijn wekelijkse audiëntie.

Franciscus heeft wel een commissie tegen seksueel misbruik opgericht, maar leden daarvan vinden dat ze te weinig direct contact hebben met de paus, te weinig directe betrokkenheid voelen. Een belangrijk verwijt is dat, hoewel er intern snellere en hardere sancties worden genomen, de samenwerking met openbare aanklagers veel te wensen overlaat.

„Nog steeds zijn er onder zijn pontificaat minder priesters uit het ambt gezet dan onder zijn voorganger Benedictus XVI”, zegt Paul van Geest, hoogleraar kerkgeschiedenis in Tilburg. „Die heeft wat betreft de veroordeling van pedofiele priesters meer gedaan dan Franciscus.” Benedictus was paus van 2005 tot zijn aftreden in 2013. Volgens Tornielli is het probleem vooral de weerstand binnen de curie. „Er zijn erg strenge normen opgesteld, maar als de mensen die ze moeten toepassen niet veranderen, krijg je een schaduwgebied.”

Bekijk ook deze fotoserie van zijn inauguratie uit 2013

Franciscus is begonnen aan een herstructurering van de curie, vaak vergeleken met een eilandenrijk vol mensen die zich koning wanen. Hij laat zich hierbij adviseren door een college van negen kardinalen. Zo is het aantal congregaties gestroomlijnd en is er schoon schip gemaakt in de meeste financiële zaken: tekenend daarvoor is het proces dat later deze week in Rome begint tegen twee voormalige topfunctionarissen van het Instituut voor Religieuze Werken, de bank van het Vaticaan.

Maar die hervorming van de curie gaat moeizaam, misschien ook omdat Franciscus voordat hij paus werd nooit lang in Rome heeft gewerkt. Tornielli praat over „een dialectische verhouding tussen de paus en de congregaties”, de ‘ministeries’ van het Vaticaan. En Van Geest merkt op dat het met de curie is als met klimop: „Je snijdt er iets van af, maar het groeit onmiddellijk weer terug.”

Doos van Pandora

Een enorme uitdaging aan de prelaten in Rome waren de twee synodes over het gezin, in 2014 en 2015 – volgens sommige vaticanisten heeft Franciscus hiermee een doos van Pandora geopend. Ter voorbereiding op de synode had Franciscus de bisschoppen gevraagd aan de hand van een vragenlijst in hun land te peilen hoe gelovigen dachten over een aantal morele vraagstukken als echtscheiding, ongetrouwd samenleven, ongehuwde moeders, homoseksualiteit, abortus. Die enquêtes zijn besproken op de synodes en op basis daarvan heeft paus een brief aan de gelovigen geschreven, Amoris Laetitia.

Daarin lijkt de paus traditionele standpunten te verlaten. Hij handhaaft de principiële veroordeling van bijvoorbeeld echtscheiding, maar zegt ook dat de Kerk niet afwijzend, maar barmhartig moet zijn als dit gebeurt. Wij moeten voorkomen dat we alleen maar worden gezien als tegenstanders van abortus, geboortebeperking en homoseksualiteit, heeft Franciscus gezegd. „Het is niet nodig daar steeds over te spreken. We moeten een nieuw evenwicht vinden, anders loopt het morele bouwwerk van de Kerk het risico in te storten als een kaartenhuis.”

Giftige combinatie

Dat nieuwe evenwicht is er nog niet. Tientallen kerkelijke leiders hebben hun eigen interpretatie van Amoris Laetitia op schrift gesteld. Behoudende gelovigen klagen dat ze hun zekerheden kwijt zijn. In zijn polemische boek The Political Pope stelt de Amerikaanse schrijver George Neumayr dat de conservatieven hun oriëntatiepunt in een steeds verder seculariserender wereld kwijt zijn. Franciscus is in zijn ogen „een giftige combinatie van politiek liberalisme en doctrinair relativisme”. Hij citeert met instemming de Amerikaanse bisschop Thomas Tobin: „Het goede nieuws is dat door deze ambiguïteit mensen kunnen doen wat ze willen. Het slechte nieuws is dat door deze ambiguïteit mensen kunnen doen wat ze willen.”

Op Witte Donderdag 2017 waste hij de voeten van een aantal gevangenen. Foto Alberto Lingria/Reuters

Vier prominente kardinalen hebben in een brief aan de paus om opheldering gevraagd – op een ongekende kritische toon. „Een achterhoedegevecht van angstige hoogkerkelijke katholieken die hun zekerheden in een veilige restkerk willen bewaren”, zegt Van Geest. En Tornielli: „Het is onzin dat Franciscus de verwarring heeft vergroot. Alsof er vijf jaar geleden geen discussie was over morele thema’s. Een verschil is dat de discussie vroeger vooral binnen het Vaticaan werd gevoerd, er kwam niet veel van naar buiten. Door zijn open opstelling heeft Franciscus veel mensen juist weer dichter bij de Kerk gebracht. Dat is de echte hervorming van Franciscus: hij gaat terug naar de pastorale roeping van de kerk.”

Morele invloed

Tot meer kerkgangers heeft het aantreden van Franciscus als paus in ieder geval niet geleid. Maar zowel Tornielli als Van Geest wijst erop dat zijn morele invloed groot is. Encyclieken als Laudato Si’, waarin hij de „wegwerpcultuur” hekelt en de bescherming van het milieu een christelijke plicht noemt, hebben ook buiten de katholieke wereld invloed gehad. Hetzelfde geldt voor zijn preken en geschriften over sociale kwesties. Franciscus borduurt daarbij voort op de kanttekingen bij het kapitalisme van zijn voorgangers, zegt Tornielli, maar een verschil is dat hij het niet langer heeft over ethisch handelen als individu, maar over de structurele economische veranderingen die nodig zijn.

Lees ook: Paus vraagt minder rigide houding van kerk

Franciscus’ voorgangers hebben vaak de indruk gewekt de Kerk te willen afschermen tegen een steeds problematischer wordende buitenwereld. Liever met weinigen en zuiver in de leer dan concessies doen, was de lijn van Benedictus XVI. In dit opzicht heeft Franciscus de koers radicaal veranderd. In haar boek Ce pape qui dérange (Deze paus die ontregelt) zegt de Franse vaticanist Virginie Riva het zo: „In tegenstelling tot zijn voorgangers geeft de paus niet de moderniteit de schuld. In plaats van te treuren om een wereld die er niet meer is, zoekt hij een manier waarop zij daarin een plaats kan vinden.”

Correctie: in een eerdere versie van dit stuk werd de boektitel van Virginie Riva verkeerd vermeld. Waar ‘Ce pape chi dérange’ stond, moest dit ‘Ce pape qui dérange’ zijn. Dit is aangepast.

    • Marc Leijendekker