Column

Extreem-rechts en populisme vullen het gat in het centrum

Nederlanders zien hun land graag als gidsland. Toen in Duitsland een extreem-rechtse partij in de Bondsdag kwam, AfD, regende het daarom meteen commentaren over hoe de Duitse politiek nu ‘genormaliseerd’ was. Daarmee bedoelde men dan: hoe het land meer op Nederland was gaan lijken. In werkelijkheid zijn wij het zelf die achterlopen. Wie de toekomst van Europese partijstelsels wil kennen, moet namelijk niet naar West-Europa kijken maar naar het zuiden en oosten van de Unie. Daar zijn de panelen van het rechts-populisme al enige tijd aan het schuiven, met opvallende resultaten.

Neem de Hongaarse voormalig extreem-rechtse partij Jobbik. In de afgelopen twee jaar heeft die partij een totale gedaanteverwisseling ondergaan. Helemaal okselfris is de club weliswaar niet: het oude openlijk racistische en antisemitische leiderschap zit er nog altijd. Af en toe produceert het ook nog voorstellen die verdacht veel op de oude extreme agenda lijken. Maar de extreme retoriek van de beginjaren is nadrukkelijk overboord gezet. De partij probeert opzichtig zichzelf opnieuw uit te vinden als een middenpartij, compleet met pleidooi voor Hongaarse toetreding tot de eurozone. Het gevolg is dat Jobbik in het Hongaarse partijbestel van plek lijkt te hebben gewisseld met de regeringspartij Fidesz van premier Viktor Orbán. Die laatste partij handelt inmiddels in het soort racistische samenzweringstheorieën waarmee Jobbik ooit groot is geworden.

In Italië heeft de Vijfsterrenbeweging (M5S) een vergelijkbare transformatie doorgemaakt als Jobbik. Een jaar geleden voerde de partij nog fel campagne met anti-euroslogans. In het Europees Parlement trok men op met partijen die grossierden in extreem-rechtse uitspraken. Tot men besefte dat het falen van de gevestigde partijen electorale kansen in het centrum bood. De ‘nieuwe’ M5S verwerpt bij monde van partijleider en beoogd premier Luigi Di Maio expliciet elke samenwerking met „extremisten, populisten, xenofobe of oud-linkse bewegingen”.

In 2019 gaat de partij een andere Europese fractie opzoeken. Het zou zomaar kunnen dat ze één groep gaat vormen met de beweging En Marche van de Franse president Macron. Zo euro-enthousiast als Macron zal de partij niet meteen klinken, maar de oude belofte van een referendum over het eurolidmaatschap is wel geschrapt. Dat dan in navolging van Front National-leider Marine Le Pen, die de eigen plannen voor een Euro-exit schrapte nadat Macron er in een televisiedebat gehakt van maakte. Bij M5S oefenen ze al flink op een europositievere boodschap. „Wij zijn pro-EU en we zijn vast van plan een bijdrage te leveren aan de toekomst van Europa! Als het op de juiste manier wordt hervormd, kan de EU de oplossing vormen voor veel van onze problemen,” aldus Di Maio.

Terwijl elders in Europa rechts-populistische partijen zo de draai richting het politieke centrum maken, zitten in ons land PVV en FvD nog altijd vast in de oude racistische en eurofobe denkschema’s. De kans dat ze op korte termijn een ontwikkeling doormaken vergelijkbaar met die van Jobbik, Front National of M5S lijkt dan ook gering. Maar zeg nooit nooit. Hoe meer VVD en CDA in hun retoriek en beleidsvoorstellen naar rechts opschuiven, des te meer het electorale centrum bloot komt te liggen. En des te verleidelijker het dus voor een van de populistische partijen gaat worden om in het gat op centrum-rechts te springen.

Verleidelijk, en misschien zelfs wel onvermijdelijk. Als immers íéts het populisme kenmerkt, dan is het wel politiek opportunisme.

Joshua Livestro is hoofdredacteur van opiniesite Jalta.nl.