Blikjes en flesjes ontkomen toch weer aan statiegeldregeling

40 procent van ons zwerfafval bestaat uit blikjes en flesjes. En toch: er komt voorlopig geen statiegeld op. Milieu-organisaties vrezen dat uitstel afstel wordt.

Plastic afval in een Amsterdamse Gracht. Foto DutchScenery

Het leek steeds dichterbij te komen: statiegeld op blikjes en kleine flessen. Bijna tweederde van de Nederlandse gemeentes sprak zich daar onlangs voor uit. Net als boerenorganisatie LTO, waterbedrijf Vitens, verschillende milieu-organisaties – en ruim 80 procent van de Nederlanders, volgens een recente peiling van onderzoeksbureau GfK in opdracht van Recycling Netwerk.

Toch koos staatssecretaris Stientje van Veldhoven (Infrastructuur en Waterstaat, D66) in samenspraak met betrokken bedrijven voor een andere aanpak. De industrie krijgt nog tot het najaar van 2020 om zwerfafval van plastic flesjes met 70 tot 90 procent op andere manieren terug te dringen, zei ze dit weekend Ook moet 90 procent van de kleine flesjes (tot 1 liter) worden hergebruikt.

Lees ook het pleidooi van 23 hoogleraren: Voer statiegeld in voor PET-flessen en blikjes

Lukt dat niet, dan wordt in het voorjaar van 2021 alsnog statiegeld ingevoerd. Donderdag wordt dat plan in de Tweede Kamer besproken.

Van Veldhoven, die zegt nu al te beginnen aan het opzetten van eventuele statiegeldwetgeving, zegt dat deze afspraken hoe dan ook zullen zorgen voor minder zwerfafval en minder ‘plastic soep’. Of er nu statiegeld voor nodig zal zijn of niet. Het gaat haar, schrijft ze aan de Kamer, „niet om een specifiek middel”.

Uitstel tot einde kabinetsperiode

Maar het optimisme van Van Veldhoven wordt door milieu-organisaties niet gedeeld. Om te beginnen omdat zij willen dat naast plastic flessen ook blik – ook heel geschikt om te recyclen – wordt ingezameld. Maar blik komt in het plan van Van Veldhoven niet voor.

„Jammer”, zegt Marjolein Demmers, directeur van Natuur & Milieu. „Blikjes maken een groter deel uit van het zwerfafval in Nederland dan flesjes.” Zo’n 40 procent van het zwerfafval in Nederland (in totaal naar schatting jaarlijks 50 miljoen kilo) bestaat uit flessen en blikjes.

Daarnaast is er bij milieuclubs weinig vertrouwen dat de bedrijven de doelstellingen van Van Veldhoven zullen halen. De afgelopen jaren is het immers ook niet gelukt, zegt Demmers. Projecten op scholen en sportclubs hadden bijvoorbeeld geen landelijk effect.

Terwijl we uit door de overheid aangevraagd onderzoek weten dat statiegeld wél werkt. Dat zei Van Veldhoven afgelopen weekend zelf ook in haar verklaring. Maar als dat statiegeld er komt, dan laat het nog tot 2021 op zich wachten.

„Min of meer aan het eind van deze kabinetsperiode”, zegt Tom Zoete van Recycling Netwerk, de organisatie achter de Statiegeldalliantie, waar 230 gemeentes en diverse maatschappelijk organisaties zich bij aansloten. En dan, zegt Zoete, is het de vraag of een volgend kabinet zich ook committeert aan het invoeren van statiegeld. „In het verleden is van uitstel afstel gekomen.”

GroenLinks-Kamerlid Suzanne Kröger vindt dat ook te lang duren. „De staatssecretaris stelt dat het wetgevingstraject jaren duurt. Dat is echt onzin.” GroenLinks wil statiegeld op flesjes én blikjes zo snel mogelijk invoeren.

Het lijkt erop dat coalitiepartij ChristenUnie het deels met Kröger eens is. Carla Dik-Faber, een CU-Kamerlid dat zich jarenlang sterk maakte voor een uitbreiding van statiegeld, noemt statiegeld op flesjes in dagblad Trouw „de eerste stap”, maar zegt ook: „Nu nog het blik in het zwerfafval aanpakken.”

Inzamelen is duur

Supermarkten en fabrikanten hebben zich flink verzet tegen het inzamelen van flesjes en blikjes. Het kost vooral supermarkten veel geld, dat volgens branchevereniging CBL niet wordt gecompenseerd met de opbrengst van het ingenomen plastic.

De beslissing van Van Veldhoven is een lobbyoverwinning van supermarkten en fabrikanten volgens Meike Rijksen, campagneleider bij Greenpeace. „Uitstel, presenteren van andere plannen, betwisten van onderzoek: het zijn typische strategieën van het bedrijfsleven.”

Al jarenlang wordt in Nederland geruzied over uitbreiding van de statiegeldregeling. In 2001 sprak toenmalig Milieu-minister Jan Pronk (PvdA) af om statiegeld op blikjes en flesjes in te voeren, tenzij de fabrikanten het zwerfafval in Nederland binnen een aantal jaar zouden terugdringen. Die doelstellingen werden toen niet gehaald, maar Pronks opvolgers kozen niet voor statiegeld.

Een paar jaar terug waren er zelfs plannen om statiegeld helemaal af te schaffen. Maar omdat het fabrikanten niet lukte om te voldoen aan afspraken over verpakkingen, werd daar in 2015 door Rutte II weer van afgezien.

Toch denkt Rijksen van Greenpeace dat er inmiddels wel iets aan het veranderen is. „Sommige bedrijven zeggen achter de schermen vóór statiegeld te zijn.” In het openbaar alleen nog niet, zegt ze, vanwege afspraken binnen branche-organisaties.

Al liet supermarktketen Aldi, die in Duitsland al gewend is aan een uitgebreide statiegeldregeling, eind vorig jaar weten onderzoek te doen naar uitbreiding. Rijksen: „We denken zeker dat de discussie nog lang niet afgelopen is.”